Opozycja swój / obcy a problem językowego obrazu świata PDF Печать E-mail
Автор: Jerzy Bartmiński   
12.10.2009 01:24

Autor przedstawia pewne propozycje dotyczące projektowanej komparacji słowiańskich językowych obrazów świata (JOS), wychodząc od analizy opozycji swój / obcy. W części pierwszej referatu formułuje cztery warunki efektywnej komparacji: 1/ sprecyzowanie tertium comparationis, 2/ ustalenie zbliżonego poziomu ogólności, 3/ zakreślenie granic pola badawczego, 4/ ustalenie porównywalnej bazy materiałowej. Przyjmując, że płaszczyzną porównania mogą być między innymi opozycje typu swój / obcy, męski / żeński, prawy / lewy itp. wskazuje zarazem na pewne ograniczenia opisu skupionego wyłącznie na opozycjach, podkreślając, że cechy dystynktywne są zawsze wyborem z szerszego zespołu cech pozytywnych. Kategorie swój / obcy autor analizuje na materiale języka polskiego wykorzystując trojakiego typu dane: czerpane z systemu języka (wyrazy obce), słowników (definicje wyrażeń swój, swojak, swojski, obcy) oraz badań ankietowych. Potwierdzają one skalarny charakter opozycji swój / obcy, istnienie wewnątrzjęzykowej kategorii "obcości" i wielowymiarową (wieloaspektową) strukturę kognitywną kategorii swój. Indywidualny nosiciel języka łączy w swojej świadomości swojskość z byciem blisko w sensie przestrzennym, wtórnie także psychospołecznym, a swoją tożsamość coraz częściej określa "poliwalentnie" (jako równoczesne uczestnictwo w wielu kręgach wspólnotowych typu lokalnego, środowiskowego, narodowego, kulturowego).

1. O programie porównawczych badań językowego obrazu świata Słowian i ich sąsiadów

Badania nad funkcjonowaniem opozycji swój / obcy w językach i kulturach słowiańskich stanowią część zamierzonego programu badań nad językowym obrazem świata (JOS) Słowian i ich sąsiadów. Celem tego programu jest komparacja narodowych języków i kultur w wybranych aspektach, w przypadku JOS - komparacja na bardzo wysokim poziomie organizacji języka. Jest oczywiste, że tak zarysowanego celu badań, nb. nie mających jeszcze zbyt długiej tradycji w slawistyce, nie uda się osiągnąć szybko, że do jego wykonania niezbędne jest i dobre przygotowanie teoretyczne, i skupienie zainteresowanych badaczy - znawców języków i kultur słowiańskich i europejskich, i wreszcie znalezienie odpowiednich środków i rozwiązań organizacyjnych.

Teoria JOS - uznawana za klasyczny element etnolingwistyki wywodzący się teorii Humboldta oraz amerykańskich twórców teorii relatywizmu językowego, Sapira-Whorfa - budzi w ostatnich dwóch dekadach duże zainteresowanie wśród językoznawców słowiańskich (por. Serebrennikov (red.) 1988, Bartmiński (red.) 1990, Vañková (red.) 2001 i in.), pozyskuje też zwolenników na gruncie dyscyplin pokrewnych. Nie brak jednak również uwag krytycznych co do sposobu posługiwania się tym pojęciem, a zwłaszcza rozszerzania jego zakresu na obraz świata w ogóle (Duda 2007) i wiązania go z dyskusyjną koncepcją "duszy narodu" (Šajkevič 2005). Niebezpieczeństwom różnorakich uproszczeń sygnalizowanym przez badaczy można jednak zapobiec pod warunkiem wyraźnego sformułowania celów badawczych.

Moim zdaniem komparacja narodowych JOS, wstępnie na konferencji opolskiej naszkicowana w wystąpieniach J. Bartmińskiego (2000) i W. Chlebdy (2000), może się udać pod następującymi warunkami:

 

po pierwsze - wyraźnego sprecyzowania tertium comparationis (TC) i określenia statusu porównywanych jednostek;
po drugie - precyzyjnego wyznaczenia poziomu ogólności czy szczegółowości opisu;
po trzecie - "wymierności", więc ograniczenia pola badawczego do dającej się ogarnąć i opanować wielkości;
po czwarte - ustalenia porównywalnej bazy materiałowej.

Co w badaniach porównawczych może moim zdaniem stanowić tertium comparationis przedstawiłem w innym miejscu (Bartmiński 2005a, 2006). Ujmując rzecz najkrócej: można dokonać wyboru jednostek bądź z planu wyrażania (wyrażenia językowe, słowa), bądź z planu semantycznego (znaczenia słów traktowane jako "przedmioty mentalne", wyobrażenia, obrazy), bądź wreszcie z planu realiów (przedmioty realnego świata, desygnaty, mające swoje nazwy o określonych znaczeniach). Wszystkie te wybory są na gruncie etnolingwistyki uprawnione. Kierunek wiązania wymienionych jednostek może być różny.

Na jednostki leksykalne kładł nacisk Bronisław Malinowski, twórca funkcjonalnej teorii kultury i autor etnolingwistycznej koncepcji języka. Jednostki pojęciowe bada porównawczo Anna Wierzbicka i jej szkoła canberrska. Od opisu przedmiotów i ich kulturowych funkcji wychodzi szkoła etnolingwistyczna moskiewska Nikity Tołstoja (SD). W moskiewskiej szkole semantycznej Jurija Apresjana przedmiotem analizy jest leksykografia systemowa (Apresjan (red.), 2006). W lubelskim słowniku etnolingwistycznym (SLSJ 1980, SSiSL 1996, 1999) punktem wyjścia są "korelaty semantyczne" przedmiotów i nazw, czyli pojęcia (koncepty), tworzone przez określone podmioty, a preferowana jest perspektywa onomazjologiczna.

Sprawą istotną jest wybór reprezentatywnego dla poszczególnych języków wariantu stylowego (odmiany funkcjonalnej). Nie rezygnując z tekstów artystycznych, publicystycznych, naukowych, z wypowiedzi autorskich, najsensowniej jest do porównań między językowych wybrać ten wariant ("styl", "odmianę funkcjonalną") języka, który w opisach języka polskiego określa się mianem stylu potocznego w jego rozumieniu antropologicznym (Bartmiński 1993/2001). Sytuuje się on na tym poziomie universum komunikacyjnego, który van Dijk (2003) określa jako cultural common ground (CCG) - wspólna baza kulturowa. Jest ona zdroworozsądkowa, niekwestionowana w ramach danej kultury i nieideologiczna. Jej częścią są normy i wartości, podzielane przez wszystkich członków danej wspólnoty językowo-kulturowej. Na tej wspólnej bazie kulturowej opierają się ideologie i dyskursy wyspecjalizowane, które czerpią z bazy selektywnie tworząc własne struktury kanoniczne.

Jeśli idzie o szczegółowość czy poziom ogólności opisu: Przyjęcie postulatów kognitywizmu oznacza dążenie do uwzględnienia znaczenia maksymalnego, a więc całej sieci relacji semantycznych, w jakie są uwikłane nawet najprostsze jednostki językowe i jakie są uwzględniane w definicjach kognitywnych haseł np. w lubelskim SSiSL i wielu studiach szczegółowych. Kognitywistyczne rekonstrukcje semantyki haseł takich, jak LUD, WOLNOŚĆ, RÓWNOŚĆ objęły całe stronice, a porównawcze międzykulturowe i międzyjęzykowe analizy kognitywne DOMU, OJCZYZNY, DOLI, GNIEWU, SZCZĘŚCIA złożyły się na całe okazałe tomy studiów.

Operatywności badań porównawczych na poziomie semantyki leksykalnej niewątpliwie sprzyjałoby ograniczenie analiz do jądrowych składników znaczenia, jednak rezygnacja z konotacji słabych, peryferyjnych, marginalnych, groziłaby zagubieniem specyfiki narodowej i regionalnej wielu elementów. Często właśnie w tzw. słabych konotacjach ujawniają się najlepiej związki języka z kulturą.

Trzeci postulat - wymierności, tj. ograniczenia pola badawczego do dającej się ogarnąć wielkości - jest najłatwiejszy do spełnienia. Można po prostu umówić się na porównawcze badania językowego obrazu obiektów kosmosu, roślin, zwierząt, relacji rodzinnych, zawodów, narodowości, instytucji, a także konceptualizacji czasu i miejsca, ilości i miary, uczuć i zachowań społecznych ludzi itp. Ważną choć bardzo trudną do opisu lingwistycznego jest trudna do lingwistycznego metodycznego badania kategoria wartości.

Postulaty - wymierności i odpowiedniej ogólności - można spełnić wybierając na TC nie pojedyncze słowa czy pojęcia, lecz kategorie ogólne nadbudowane nad leksyką i całymi polami leksykalno-semantycznymi, a więc pewne opozycje semantyczne, typu prawy / lewy, parzysty / nieparzysty, męski / żeński, swój / obcy itp. Sytuując przedmiot badań na wysokim poziomie ogólności zapewniają one zarazem dostateczną porównywalność, a przy tym w różnych językach funkcjonują na tyle odmiennie, mają na tyle różne wykładniki i zakresy przejawiania się, że otwierają interesującą perspektywę dla badań systemów wartości, prowadzą w stronę aksjologii, a więc szczególnie nadają się do diagnozowania relacji między językami i kulturami.

W kwestii bazy materiałowej rozwiązania są dyktowane aktualnym stanem badań nad poszczególnymi językami (słowniki, gramatyki, komputerowe korpusy tekstów, opracowania specjalistyczne), warto jednak także rozważyć możliwości badań eksperymentalnych z wykorzystaniem ankiet typu otwartego. Próbkę takich badań zaprezentuje w drugiej części mojego referatu.

2. Funkcja opozycji swój/ obcy w kreowaniu tożsamości grupowej

Wybór opozycji swój / obcy na temat wspólnej refleksji w ramach prac nad słowiańskimi JOS był w sposób oczywisty motywowany wysoką rangą tej opozycji w tradycyjnym modelu świata (por. Ivanov, Toporov 1965), a także doniosłą rolą, jaką odgrywa ona współcześnie w kulturze oraz życiu społecznym i politycznym narodów słowiańskich stając się narzędziem kreowania tożsamości narodowej, zawodowej, religijnej, lokalnej, ogólnie mówiąc - grupowej. Jest rzeczą godną szczególnej uwagi, jak opozycja ta - obecna na poziomie systemu - jest konkretyzowana na poziomie norm społecznych i uzusu, jakich domen dotyczy i do jakich kryteriów się odwołuje. Opis etnolingwistyczny, łączący dane językowe i kulturowe otwiera możliwość sięgania po skonwencjonalizowane, stereotypowe charakterystyki ludzi i rzeczy, utrwalone także na poziomie społecznej normy i w kolejności rekonstruowania profili bazowych stereotypów, przez eksponowanie aspektów etnicznych, religijnych, lokalistycznych, ideologicznych, psychologicznych itd. Aspekty te mogą być różnie dobierane i różnie hierarchizowane przez użytkowników.

3. Wewnętrzna struktura opozycji swój / obcy

Rozważmy jeszcze wstępnie kwestię ogólną, jaki charakter ma opozycja swój / obcy: czy jest opozycją binarną (prywatywną), czy gradualną? Opozycja gradualna wyróżnia się tym, że między przeciwstawnymi biegunami mogą pojawiać się elementy o statusie pośrednim, wskutek czego dwubiegunowa opozycja może równocześnie być opozycją wieloczłonową (jak w przypadku przeciwstawienia bliski / daleki, dopuszczającego stopniowanie: bliższy, najbliższy; dalszy, najdalszy); opozycja binarna wprowadza dwa bieguny, między którymi nie ma możliwości stopniowania, bo między biegunowymi wartościami zachodzi relacja sprzeczności, która nie dopuszcza możliwości pośrednich, co najwyżej może zostać ograniczony zakres funkcjonowania opozycji (jak w przypadku opozycji męski / żeński, która odnosi się do "normalnych" osób dorosłych).

Zbigniew Benedyktowicz w książce Portrety "obcego" (2000) za Florianem Znanieckim uznał za "pułapkę" pogląd o gradualności kategorii obcości (Benedyktowicz 2000, s. 40-43). Wychodząc od kontekstualnego rozumienia obcości udowadniał zarazem ambiwalentny aksjologicznie charakter obcego. "Ci sami ludzie - pisał - dla tych samych ludzi mogą okazywać się raz 'swoimi', raz 'obcymi' " (Benedyktowicz 2000, s. 43). Znaniecki ilustrował ten przypadek obrazem relacji między białymi i Murzynami, różnymi w zależności od warunków lokalnych i okoliczności historycznych, oraz stosunkiem poznaniaków do Niemców i Polaków z Polski centralnej - przed i po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku (Benedyktowicz 2000, s. 43).

W tym ujęciu sprawy cenne jest stwierdzenie, że decyzja danej wspólnoty, że coś jest dla niej obce, nie musi odwoływać się do obiektywnych wyznaczników, lecz być decyzją arbitralną, autonomiczną, opartą na subiektywnym przekonaniu. Jednak sądzę, że dane językowe dają podstawę, by mówić o istnieniu w społecznej świadomości także stanów pośrednich między tym, co swoje i tym, co obce. Wyrażenia takie, jak przyswoić sobie, oswoić, wyobcować się - wskazują na to, że istnieje społeczna świadomość możliwości zmiany statusu obcego i cudzego na swoje, i na odwrót, swojego na obce. Podobnie fizyczna przestrzeń jest językowo traktowana jako bliska lub daleka, swoja lub obca, ale równocześnie, np. w konceptosferze ojczyzny, ma ona układ koncentryczny, wieloczłonowy, jest bliższa lub dalsza, bardziej swojska lub w różnym stopniu daleka, obca (por. Bartmiński 1993, Belova 2002).

Użyty w tytule naszej konferencji trzeci człon inny, sygnalizuje pojawiający się coraz częściej taki sposób myślenia, który wychodzi poza myślenie w kategoriach opozycji swój / obcy jako opozycji jedno-jednoznacznej, z dwoma biegunami oponującymi, wprowadza inaczej pomyślaną relację, mianowicie relację wieloczłonową. Intencją takiej modyfikacji jest zdanie sprawy z realnie (w społecznej świadomości) funkcjonujących mentalnych modeli stosunków międzyludzkich i uwolnienie tego członu, który jest kontrastowany z tym, co swoje, moje, nasze - od negatywnych konotacji 'wrogości'. Zaimek inny konotacji wrogości nie ma, opiera się bowiem na inaczej skonstruowanej podstawowej ramie doświadczeniowej, w której inny jest odróżniany nie od tego, co moje, nasze, ale ogólnie od rzeczy lub osoby różniącej się od tej, o której mowa, z którą jest porównywana. Inność nie implikuje obcości.

4. Zalety i ograniczenia operowania kategorią opozycji w opisie semantycznym

Nasuwa się kolejne pytanie ogólne i zarazem podstawowe, o rolę opozycji w opisie semantycznym, jej rangi wśród innego typu relacji między znakami. Opozycja nie jest jedyną relacją, która ustala status znaku, choć nie bez pewnych racji bywa uznawana za relację najważniejszą. Nie jest przy tym relacją jednoznaczną ze względu na negocjacyjny charakter podstawy porównania (TC).

Weźmy przykład NIEBA i ZIEMI. Możemy zasadnie przyjąć, że w kolędzie Z nieba wysokiego Bóg zstąpił na ziemię - niebo i ziemia tworzą parę opozycyjną oparta na przeciwstawienu góra / dół (inaczej: wysoko / nisko). Ale już w przysłowiu Lepszy grosz na ziemi, niż sto dukatów w niebie te same jednostki tworzą parę opozycyjną na zasadzie blisko / daleko (a może też: lepszy / gorszy); natomiast w zagadce o niebie, ziemi, wodzie i wietrze: Ociec wysoki, matka szeroka, dziewka krzywa, a syn bez rozumu (SSiSL I, 1, sv niebo), te same jednostki nie wchodzą w żadną opozycję, lecz tworzą raczej komplementarny kompleks, oparty na cechach pozytywnych, nie traktowanych jako cechy dyferencjalne.

W SSiSL (1996, 1999), z którego pochodzi podany przykład, przyjęto zasadę opisu semantyki hasła w całej rozległej sieci semantycznej, w której relacja opozycji jest tylko jedną w wielu, wyróżnioną, ale nie jedyną. Istotne są też inne relacje, w które wchodzi przedmiot hasłowy: współwystępowania (w kolekcjach i kompleksach), ekwiwalencji, jego różne role jako partycypanta zdarzeń (funkcje przedmiotu i działania sprawcze), nakładane charakterystyki ilościowe i jakościowe itd., słowem - cały bogaty zespół kategorii.

Pojęcia opozycji i dystynktywności zmieniły swoje miejsce w opisie semantycznym po rewolucji teoretycznej związanej z przejściem od strukturalizmu do kognitywizmu. Istotnym - różnie rozwiązywanym problemem - był od początku stosunek cech pozytywnych do cech dystynktywnych. Na to, że opis języka ograniczony do cech dystynktywnych nie wystarcza już nawet na poziomie fonologicznym, zwracano uwagę jeszcze w okresie dominacji koncepcji strukturalistycznych. W Polsce bodaj najwcześniej wypowiedział się na ten temat Leon Zawadowski w Lingwistycznej teorii języka (wydanej w roku 1966), pisząc:

"Twierdzenie, że funkcję pełni tylko to, co różni, wydaje się oczywiste, gdy mowa o elementach, którym przyznano funkcję dystynktywną. Prawdopodobnie sformułowanie tej tezy zostało ułatwione przez mgliste zdania, przewijające się uporczywie w CLG de Saussure'a, o "negatywnym" i "opozycyjnym" charakterze wszystkich elementów językowych. Większość tych zdań jest niejasna; dały one początek różnym spekulacjom na podobne tematy, a nawet próbom przedstawiania "negatywności" lub przynajmniej "opozycyjności" elementów językowych jako jakiegoś tajemniczego zjawiska nie wymagającego dowodu. [...] Wspomniane sugestie de Saussure'a, a potem innych, mogły przyczynić się do szczególnie silnego podkreślania "opozycji" w początkowym okresie fonologii, do mniemania, wtedy wśród zwolenników fonologii bardzo rozpowszechnionego, że tylko dyferencjalny i minimalny zespół foniczny jest "funkcjonalny", i do usuwania w cień normy społecznej. Ale z postępem badań tezy te, lub tylko preferencja, zostały wyeliminowane: przyznano ważną funkcję normy społecznej i jej udział w funkcji komunikatywnej. Rola zespołu dyferencjalnego została sprowadzona do właściwych rozmiarów; i tak jest ona bardzo wielka." (Zawadowski 1966, s. 217).

W dyskusji nad klasyczną rozprawą Iwanowa i Toporowa (Ivanov, Toporov 1965), ustalającą 16 podstawowych opozycji (w tym swój / obcy, bliski / daleki) dla słowiańskiego modelu świata, już Nikita I. Tołstoj podnosił, że w materiale serbskim pełne potwierdzenie znajduje tylko 8 z nich, tyle samo nie znajduje, a nadto funkcjonują u Serbów jeszcze inne opozycje, których na liście Iwanowa i Toporowa nie było (Tolstoj 1995, s. 253).

Takie krytyczne weryfikacje (a jest ich więcej) nie przekreślają rzecz jasna wartości opisu materiału w kategoriach opozycji, jednak potwierdzają opinię o istnieniu dość dużej swobody badacza w ustalaniu zakresu i charakteru funkcjonowania opozycji, wskazują na trudności w ich określaniu i ustalaniu zakresu ich stosowalności.

5. Obcość w świetle danych językowych

Zgodnie ze sformułowany sugestią szukajmy odpowiedzi na pytanie o skalarność lub binarność przeciwstawienia swój / obcy wychodząc od danych językowych. Zakładając, że język jest klasyfikatorem doświadczeń zbiorowych i niesie uzgodnioną społecznie, relewantną komunikacyjnie wiedzę o świecie, możemy próbować z materii samego języka odtworzyć sposób społecznego traktowania swojskości i obcości.

5.1. Język ojczysty - język obcy

W pierwszej kolejności wskażmy na głęboko utrwalone i przyjęte odróżnianie JĘZYKA - swojego, własnego, ojczystego, od języków obcych. Język ojczysty jest jeden, ten, który przyswajamy "z mlekiem matki", w którym spontanicznie myślimy, w którym najgłębiej czujemy i najswobodniej się wyrażamy, językami obcymi są języki, które poznajemy wtórnie, zwykle uczymy się w warunkach szkolnych ze znacznym nakładem pracy. Kryterium swojskości stanowi naturalność przyswojenia, jego głębokość, oraz idąca za tym najpełniejsza zrozumiałość. Ale uwaga: mianem języków obcych nie określamy przecież wszystkich kilku tysięcy języków, które istnieją na świecie i są inne niż nasz, lecz tylko te z nich, które z jakichś powodów pozostają w polu naszego zainteresowania. Strefa styczności społecznej wyznacza zakres funkcjonowania opozycji swój / obcy, zakres ten nie jest dowolny, jest wyraźnie określony, wyjęty z szerszego pola "inności".

Języki obce przyswajamy sobie w większym lub mniejszym stopniu. Mogą one zostać przez nas opanowane lepiej lub gorzej. Coraz częściej mamy do czynienia z biingwizmem i polilingwizmem, dzieje się tak zwłaszcza w rodzinach mieszanych narodowo, w środowiskach emigrantów. Opozycja swój / obcy ujawnia wtedy swoje nieostre i zmienne granice i staje się opozycją stopniowalną.

5.2. Zróżnicowany status wyrazów obcych w języku.

Opozycja swój / obcy jest w języku notorycznie naruszana w wyniku kontaktów, wymiany i zapożyczeń. Każdy język narodowy jest otwarty na elementy nowe, inne niż zastane w pewnym momencie jego historycznego rozwoju. W momencie nawiązania "styczności społecznej" między mówiącymi elementy obcych języków są wprowadzane do języka rodzimego i są przez ten język (użytkowników języka) stopniowo asymilowane i mogą w zupełności zlać się z zasobem słów swojskich. Dzieje się tak niezależnie od sprzeciwów, jakie w pewnych okresach historycznych są wobec "barbaryzmów" i "zalewu obczyzny" podnoszone.

Proces asymilacji przechodzi jednak kilka stadiów i nie zawsze prowadzi do ich całkowitego zatarcia granicy między tym, co obce i tym, co swoje. Szczególnie godne uwagi jest to, że na pewnym etapie następuje na gruncie systemu języka biorącego - zahamowanie procesu przyswajania i stygmatyzacja pewnego zasobu elementów znakiem "obcości". Kategoria obcości staje się wtedy integralnym składnikiem systemu języka biorącego, jest "obcością oswojoną" i akceptowaną jako wartość sama w sobie.

5.2.1. Dynamika procesu przyswajania: skala obcości / swojskości.

Idąc dalej, obserwacja praktyki używania obcojęzycznych elementów (wyrazów pospolitych oraz nazw własnych) w języku fleksyjnym, jakim jest język polski, pozwala wyróżnić kilka stopni przyswojenia.

Stopień I stanowią cytaty obcych słów, które zachowują oryginalną pisownię i fonetykę, nie odmieniają się i nie wykazują aktywności derywacyjnej, choć siłą rzeczy mogą w tekstach funkcjonować tylko w ramach polskich modeli składniowych: wyrazić coś explicite, zachować status quo; zainstalować jacuzzi, prawdziwy macho, maestro, mafioso; nasz charges d'affaires, pracować online i offline, grać fair play, spółka joint ventures itp. Należą do tej kategorii liczne frazemy i całe zdania mające charakter "skrzydlatych słów", sentencji i przysłów, typu Quo vadis? Habemus Papam, Cherchez la femme! Traduttore, traditore; Last but nor least itp. Należy do tej kategorii większość obcych nazw własnych. Użycie cytatów wynika z trudności lub wręcz niemożności przekładu (tak jest w przypadku obcych nazw własnych), wprowadza ważne komunikacyjnie informacje o pochodzeniu osób, rzeczy, idei, niesie też określone konotacje kulturowe, jest oznaką znajomości obcej (innej) tradycji, aprobatywnego stosunku do niej, postawy otwartości na świat.

Stopień II - elementy obce z zachowaną oryginalną ortografią i częściowo fonetyką, ale odmieniane po polsku, jak Weltschnerz, Weltscherzu; copywriter, copywritera; pizza, dwie pizze; sexshop, w sexshopie; hotdog hotdoga; jeep, jechać jeepem; handout, rozdać handouty; leader, być leaderem; odmianie poddawane są z reguły nazwy własne: Beckett - dramaty Becketta, Marguerite - felietony Marguerite'a, Beaumarchais - "Wesele Figara" Beaumarchais'go itp. (dla uniknięcia niejasności co do kanonicznej postaci mianownikowej polską końcówkę od obcego tematu oddzielamy wtedy zwykle apostrofem);

Stopień III - elementy obce z zachowaną oryginalną pisownią i częściowo fonetyką, ale odmieniane po polsku i poddawane polskim procesom derywacyjnym, np. manicure > manicurzystka, strip tease > stripteazerka, jeans > jeansowy, yuppie > japiszon, judo > judok, Caravaggio > caravaggionizm, Leibniz >lingwistyka leibnizjańska, Chomsky > językoznawstwo chomskiańskie.

Stopień IV elementy obce z zachowaną oryginalną pisownią, ale spolonizowane morfologicznie (odmieniane, aktywne derywacyjnie) i fonetycznie, np. camping (wym. kempink), business (wym. biznes), jazz (wym. dżez), jeans (wym. dżins) ,

Stopień V - elementy przyswojone już także graficznie, ale rozpoznawane jako zapożyczone, np. manikiur, kemping, biznes, dżez, dżins, striptiz, kopyrajter - i reżym, nuworysz, bilbord itd.

Stopień VI - oznacza całkowitą asymilację, a więc zupełne zatarcie obcego piętna, jak w wyrazach musieć, bodulec, szkoła, kolęda, makaron, pomidor, tort, ułan, hojny, sport, sweter itp.

Początkiem polonizacji jest poddanie wyrazu odmianie, a zakończeniem procesu - zastosowanie polskiej ortografii, upodobnienie do typowych wyrazów rodzimych przez zastosowanie m.in. specyficznie polskich liter ę, ą, ł, ż, ś ź ć dź itd. Możemy w związku z tym mówić o skali malejącej obcości słów, aż do całkowitego ich przyswojenia (por. Bartmińska, Bartmiński, 1997, s. 40):

A s y m i l a c j a

 

morfologiczna

fonetyczna

ortograficzna

 

odmiany

derywacji

   

1. jacuzzi

-

-

-

-

2. Weltscherz

+

-

-

-

3. jeans

+

+

-

-

4. camping

+

+

+

-

5. kemping

+

+

+

+

6. kolęda ( pełne przyswojenie)

 

5. 3. "Obcość" jako wewnętrzna kategoria systemu językowego

Najciekawsze jest to, że dane językowe potwierdzają wewnętrzne zapotrzebowanie języka i kultury na "obcość" jako coś, co po pierwsze pozwala funkcjonować opozycyjnej kategorii "swojskości", a po drugie - coś, co samo w sobie jest interesujące, atrakcyjne, a nawet fascynujące, właśnie ze względu na swoją odmienność. Są w języku różnego typu sygnały obcości (fonetyczne, morfologiczne, leksykalne), które w dużym stopniu mają charakter konwencjonalny, są tworzone metodą generalizacji wybranych cech obcojęzycznych.

Do fonetycznych sygnałów obcości należą też połączenia głosek ti, di, ri, c-i, s-i, z-i w wyrazach takich jak plastik, diva, divertemento, primadonna, c-is (w odróżnieniu od nazwy drzewa cisu), s-inus i kos-inus, w nazwach własnych: S-idor, S-imonides, Zanuss-i, Z-imbabue itp.

W nazwiskach obcych takim wyraźnie umownym sygnałem obcości jest akcent proparoksytoniczny, na sylabie trzeciej od końca, więc np. powieść Szołochowa, wiersz Lermontowa, zamiast jak w języku ros. Szołochowa, Lermontowa, w 4- sylabowych czeskich nazwiskach typu Vondraczkowa (w których oryginalny akcent pada na sylabę pierwszą itp.).

6. Semantyka wyrażeń swój, obcy w świetle słowników

6.1 Wyraz swój jest wieloznaczny, używamy go w języku polskim - podobnie zresztą w innych językach słowiańskich (zob. Tolstaja, w tym tomie) zaimkowo lub przymiotnikowo (wtórnie swój może też być użyty rzeczownikowo, np. mieszkać u swoich, w rodzaju nijakim: wyjść na swoje). Jest podstawą wielu słów pochodnych: swoisty, swoistość; swojak, swojaczka; swojski, swojsko, swojskość, swojszczyzna - wszystkie one przejmują i uwydatniają pewne komponenty znaczeniowe podstawowego wyrazu.

Wyraz swój użyty jako zaimek dzierżawczy jest tylko znakiem pewnej relacji, określa przynależność czegoś lub kogoś do kogoś, rzadziej do czegoś, a przy tym dodatkowo jego rozumienie zależy od relacji podmiotu do aktualizowanego przedmiotu. Można więc wymiennie powiedzieć: Znam swoje / moje słabe strony; pilnuj swoich / twoich interesów; ale zdania: Piotr zapomina o swoich zobowiązaniach i Piotr zapomina o jego zobowiązaniach nie są wymienialne, bo zobowiązania w drugim zdaniu mogą nie być zobowiązaniami podmiotu (Piotra), lecz kogoś innego.

Zarazem z natury zaimka wynika, że jest jedynie znakiem "ramowo-kluczowym", sytuacyjnym, kontekstowym, należy do kategorii okazjonalnych "przełączników" (Jakobsonowskie shifters). Jego komunikacyjna treść jest każdorazowo zmienna w zależności od treści tego rzeczownika, który zastępuje.

Ważniejsze ze względu na udział w tworzeniu opozycji z obcym i innym jest użycie wyrazu swój jako podlegającego substantywizacji przymiotnika, gdyż obok cech relacyjnych przyjmuje on wtedy dodatkowe cechy jakościowe. Definicje tego użycia podawane w słownikach dokumentują, jakie charakterystyki jakościowe są wkładane w zakreśloną ogólnie semantyczno-kategorialną "ramę" tego słowa, gwarantowaną przez system językowy, inaczej mówiąc, jak ramowe znaczenie jest konkretyzowane. Słownikowe definicje zawierają treść stereotypową, z poziomu społecznych konwencji. Znamienne, że autorzy słowników w swoich definicjach nie są całkiem zgodni.

Zestawmy definicje swego (w użyciu przymiotnikowym i rzeczownikowym) i dwu jego derywatów: swojak i swojski, zawarte w pięciu słownikach współczesnego języka polskiego i przyjrzyjmy się ich treści i budowie. Dla łatwiejszej porównywalności stosuję następujące symbole dla wyróżnianych aspektów: F - rodzinny, L - lokalistyczny, N - narodowy, P - psychiczny, S - społeczny ( w dalszych partiach tekstu też: R - religijny, T - polityczny).

Struktura aspektowa definicji wyrazu swój w użyciu przymiotnikowo-rzeczownikowym:

SJP Dor 1966: L S F (bliski, ... tego samego środowiska, ... rodziny)

SWJP 1996: P S (... godny zaufania, życzliwy, przychylny,... należącym do tego samego środowiska)

ISJP 2000: P F S (osoba sympatyczna i godna zaufania, ... krewni, przyjaciele)

USJP 2003: P S (... pozytywny stosunek emocjonalny, ... tej samej grupy)

PSWP 2003: L P F S (bliski komuś, znajomy, ...tej samej rodziny, ... tego samego środowiska, ... tej samej okolicy... kraju,

Struktura aspektowa definicji swojaka:

SJP Dor 1966: N L F (... tej samej narodowości ... z tej samej miejscowości, ... krewny, powinowaty).

SWJP 1996: L N (... z tej samej okolicy, miejscowości, kraju, ... rodak

ISJP 2000: P L N (... kogo znamy, akceptujemy ..., mieszkaniec tej samej miejscowości, ...przedstawiciel tej samej grupy etnicznej)

USJP 2003: N L F (... tej samej narodowości, ...z tej samej okolicy, miejscowości; krewny...)

PSWP 2003: P F S L (... znajomy, ...z tej samej rodziny, ... tego samego środowiska, tej samej okolicy, ... kraju).

Struktura aspektowa definicji przymiotnika swojski:

SJP Dor 1966: L F (krajowy, ...rodzimy; miejscowy).

SWJP 1996: N S L (uznawany przez naród, społeczność lokalną lub środowisko za swój, ... domowy, ... własnego, domowego wyrobu)

ISJP 2000: L S P (charakterystyczne dla naszego kraju lub środowiska, znane i bliskie)

USJP 2003: P S L (... znany, charakterystyczny dla czyjegoś środowiska lub kraju..., własnego, domowego wyrobu, ...hodowany, domowy, oswojony...).

PSWP 2003: F S (...własny, rodzinny, ...który towarzyszy komuś na co dzień, do którego się przywykło, ...hodowany przy domu, ... oswojony, ... przygotowany w domu...).

Zbiorczo:

 

swój

swojak

swojski

kryteria wspólne

SJP Dor 1966:

LSF

NLF

LF

L, F

SWJP 1996:

PS PS

LN

NSL

- (L, N)

ISJP 2000:

PFS

PLN

LSP

P (L,S)

USJP 2003:

PS

NLF

PSL

- (L,S)

PSWP 2003:

LPFS

PFSL

FS

S (L,F)

kryteria wspólne

S (P)

L (N)

- (L,S)

 

 

Definicje słownikowe są zróżnicowane, choć należałoby się spodziewać, że odtwarzając współczesne standardowe rozumienie słów, powinny być całkowicie albo przynajmniej w miarę zgodne. Rozbieżność przytoczonych definicji dotyczy nie tylko poszczególnych składników, lecz także - jak to uwidacznia powyższe zestawienie - dotyczy poziomu ogólniejszego, mianowicie kryteriów stosowanych w opisie znaczeń wyrazów swój, swojak i swojski.

Przy definiowaniu swego 2 zgodnie przez wszystkie słowniki jest uwzględniany aspekt społeczny, stosunkowo często - psychologiczny, rzadziej - rodzinny. W definicjach swojaka wszyscy autorzy słowników zgodnie przywołują tylko jedno kryterium - przestrzenne, w kolejności też narodowe (w 4 słownikach), rodzinne (w 3 słownikach), psychologiczne (w 2 słownikach), społeczne (w 1 słowniku). Przymiotnik swojski nie ma w słownikach ani jednego kryterium wspólnego (stosunkowo częste są dwa, lokalistyczne i społeczne).

Zwraca uwagę silna pozycja kryterium lokalistycznego (przynależność do określonej przestrzeni, pochodzenie z tej samej miejscowości, okolicy, regionu, kraju) w semantyce swojaka, ale też w definicjach swoistego i swojego. Kategoria 'bliskości' jawi się wręcz jako fundament kategorii 'swojskości': ktoś bliski z sensie przestrzennym na zasadzie rozszerzenia metaforycznego staje się "bliskim" czyli swoim w sensie psychospołecznym. Na silnej pozycji - w tym zbiorczym ujęciu - jest kryterium społeczne (poczucie przynależności do wspólnoty społecznej, do tego samego środowiska, grupy) i psychologiczne (znajomość, sympatia, zaufanie), oba ostatnie kryteria, wzbogacone o aspekt biologiczny są też obecne w kryterium rodzinnym i narodowym.

6. 2. Jak konceptualizowany jest obcy w świetle słowników

Obcy w słownikach języka polskiego jest ujmowany bardziej jednoznacznie, ale stosowane są do niego nieco inne kryteria niż do swego i swojaka. Zestawmy skrótowo odnośne dane i przyjrzyjmy się strukturze kognitywnej definicji.

SJP Dor 1966: S L F P (nie należący do jakiegoś kręgu osób, ... zewnętrzny względem czego, ... nieobjęty czyimiś zainteresowaniami, ... nienależący do danego środowiska, rodziny, ... mieszkaniec, obywatel innego kraju...)

SWJP 1996: P S F T (...który znajduje się poza sferą czyichś zainteresowań, czyjegoś doświadczenia, wiedzy, ... nienależący do jakiejś grupy, środowiska, rodziny, ... obywatel innego państwa)

ISJP 2000: P S F K (... nie należy do nas, ...odmienne od naszych przyzwyczajeń, tradycji, kultury, ...kogo nie znamy, nie należy ...do naszej rodziny, grupy, ... są sobie obojętni, ... niezgodne z ... systemem wartości, naturą, przyzwyczajeniami...)

USJP 2003: S T L T (nienależący do ... kręgu osób, spraw, rzeczy, ... należący do obcego państwa , ... nienależący do danego środowiska, rodziny, ... mieszkaniec, obywatel innego kraju)

PSWP 2003: S P T (... jest poza jakąś grupą, środowiskiem, ... poza czyimś zainteresowaniem, wiedzą, doświadczeniem, ... obywatel innego państwa).

Kryteria obcości przywoływane w słownikowych definicjach obcego są nieco odmienne niż w definicjach swojego. Można powiedzieć, że struktura poznawcza obcego tak jak ją przedstawiają definicje słownikowe, jest dość znacznie odmienna od struktury poznawczego swojego, jest oparta na innych aspektach, a cechy podawane w definicjach odpowiadają na nieco inne pytania. Owszem, do pewnego momentu są uwzględniane te same aspekty i w ich ramach dokonuje się charakterystyk kontrastowych - jest to więc aspekt społeczny (brak przynależności do danej grupy), w kolejności (w większości słowników) - rodzinny (brak przynależności do rodziny) i psychologiczny (wyłączenie z kręgu tego co znane i objęte naszymi zainteresowaniami), z rzadka także aspekt lokalistyczny (zamieszkiwanie w innym kraju, innej ziemi), ale do definicji obcego wprowadza się także charakterystyki z domeny polityki (obywatelstwo innego państwa - w SWJP 1996, USJP 2003 i PSWP 2003) i kultury (niezgodność z naszym systemem wartości, naturą i przyzwyczajeniami).

Problemem pozostaje fakt rozbieżności w definiowaniu tych samych słów zachodzące między słownikami.

7. Weryfikacja eksperymentalna: swój i obcy w świetle badań ankietowych.

Jak jest konceptualizowana kategoria swojskości i obcości przez mówiących potoczną polszczyzną współczesnych Polaków? Zapytałem o to grupę młodych ludzi, studentów polonistyki lubelskiej. Respondenci mieli odpowiedzieć na trzy pytania: 1/ Kto jest dla ciebie swój? 2/ Kto jest dla ciebie obcy? 3/ Kim jesteś? Chodziło o sprawdzenie empiryczne, zarówno tego, jakie jest potoczne rozumienie obu kontrastowych kategorii, jak też sprawdzenie, w jakim stopniu poczucie tego, co swoje / obce, zależy od samookreślenia się respondentów. Wyniki, które w ujęciu tabelarycznym podaję w Aneksie 3, tab. 1, 2, 3, pozwalają na sformułowanie następujących wniosków.

Po pierwsze. Badanie ankietowe potwierdzają wielość kryteriów do których odwołują się użytkownicy języka konkretyzując znaczenie swojego i obcego. Są to w zasadzie te same cztery kryteria, które uwzględniają definicje słownikowe (a więc społeczne, rodzinne, psychologiczne i lokalistyczne). Ankieta potwierdza dominującą rolę kryterium społecznego i psychologicznego, natomiast nie potwierdza wysokiej rangi kryterium politycznego (obywatel innego państwa) w rozumieniu obcego.

Po drugie. O ile z porównania definicji trudno ustalić ich hierarchię branych pod uwagę kryteriów, o tyle dane ankietowe na to pozwalają. Poza dominującym w obu kategoriach kryterium społecznym (swój w 33 - 30% wskazań to ktoś z mojego środowiska, obcy 45 - 36% to osoba spoza mojego środowiska), wysoką rangę ma kryterium psychologiczne (swój w 16-22% to ktoś życzliwy, kogo lubię itp., obcy w 21 - 29% ktoś, z kim nic mnie nie łączy i kogo nie lubię itp.); słabszą, ale znaczącą - kryterium bliskości przestrzennej (swój w 9-12% to ktoś z mojego terytorium, obcy w 16-17% to ktoś z innego, odległego miejsca, "cudzoziemiec"). Swój ma jednak dodatkowo wyraziste charakterystyki w dwu aspektach: pod względem rodzinnym (27 - 22 % wskazań na kogoś z rodziny) i narodowym (8 - 8 % wskazań na ludzi tej samej narodowości, Polaków). W definiowaniu obcego przez respondentów kryterium rodzinne nie jest w ogóle brane pod uwagę, a narodowe pojawia się śladowo. Śladowo także w definiowaniu swego pojawiło się - wymieniane wśród innych charakterystyk i tylko na kolejnych pozycjach - kryterium religijne.

Po trzecie - godna uwagi jest korelacja między rozumieniem swego i obcego a podawanymi przez respondentów formułami tożsamości. Respondenci na pytanie kim są, określali się przede wszystkim w kategoriach (1) narodowych (Polak, Polka), potem (2) ogólnoludzkich (człowiek), dalej ze względem (3) płci (kobieta, mężczyzna) i (4) zawodu (student(ka), fotograf, aktorka), (5) miejsca zamieszkiwania (mieszkanka Lublina, regionu, Europy), i (6) cech charakterologicznych, psychospołecznych (osoba niezależna, optymistka, tolerancyjna itp.) (szczegóły zob. Tabela 3 w Aneksie 2).

W samookreśleniu się dominują kategoryzacje ogólne, włączające jednostkę do szerszych wspólnot (narodowej i ogólnoludzkiej, dalej związane w płcią i zawodem), przy czym europejskość i przynależność regionalna zajmują pozycję stosunkowo słabą. Wyraźnie natomiast zaznacza się tendencja do unikania deklaracji tożsamości z jakąś określoną grupą, do indywidualizacji w określaniu swojej tożsamości, a więc deklaracje typu jestem sobą, indywidualnością, osobą niezależną, outsiderką, egoistką, jednostką inteligentną, osobą tolerancyjną i otwartą, osobą poszukującą itp. Razem z odpowiedziami typu nie wiem, sama chciałabym wiedzieć takie indywidualizujące formuły stanowią około 12-14% wszystkich podanych określeń.

Po czwarte - określając swoją tożsamość w 39% w kategoriach narodowych, respondenci za swoich bynajmniej nie uważają ludzi tej samej narodowości, przypomnijmy: kryterium narodowe w potocznych definicjach swego znalazło się na dalekiej, piątej pozycji z 8% procentami wskazań, daleko za społeczno-środowiskowym i psychologicznym.

Inaczej mówiąc: Poczucie bycia Polakiem czy Polką nie przekłada się na eksponowanie (preferowanie?) kryterium narodowego w relacjach z innymi ludźmi, w których to relacjach ważniejsze okazuje się wzajemne rozumienie i przyjazny kontakt. Ci, którzy deklarując sami, że są Polakami, za swoich podawali znajomych, przyjaciół, z którym mają kontakt fizyczny, psychiczny, umysłowy, przyjaciół; wspólne zainteresowania; także osoby z rodziny; z najbliższego środowiska, z okolicy, miasta.

Po piąte - i to wydaję się sprawą bardzo ważną i znamienną - określając swoją tożsamość respondenci podawali nie jedno, lecz kilka określeń, budowali formuły wieloczłonowe typu: Jestem Polką, Europejką; Polką, zamojszczanką; Polką, mieszkanką Mazowsza; Polakiem, intelektualistą, osobą religijną; Polką, studentką, mieszkanką wsi; Polką, kobietą, Europejką, studentką itd. itp. Aż czterech na pięciu respondentów nie ograniczało się do podania jednej formuły tożsamościowej, lecz podawało ich kilka, zwykle 2 lub 3, ale nie brakło też formuł 4-, 5- i nawet 6-członowych.

Niektóre formuły tożsamościowe pojawiły się wyłącznie w drugiej czy trzeciej kolejności, były to określenia statusu rodzinnego (jestem członkiem rodziny) i przynależności religijnej (katolik / chrześcijanin).

8. Poliwalencja - poczucie wielorakiej przynależności

Wieloczłonowe formuły tożsamościowe podawane przez samych respondentów są szczególnie godne uwagi dlatego, że wskazują na to, jak złożone i wielowarstwowe jest indywidualne poczucie przynależności do grupy, jak trudna do jednoznacznego określenia jest własna tożsamość. Jednostka może czuć się członkiem nie jednego, lecz kilku kręgów wspólnotowych, i odpowiednio do tego różnie ustalać granice między tym co swoje, inne i obce. Może też kryteria swojskości / obcości różnie hierarchizować.

Nie podejmując w tym miejscu otwierającej się kwestii motywacji wyboru i preferencji dla określonych wyznaczników obcości, ograniczę się do stwierdzenia, że bazowy obraz świata, utrwalony w standardowej, potocznej odmianie języka i mający oparcie w van Dijkowskiej bazie kulturowej, może być różnie profilowany w dyskursie w zależności od przyjętego przez autora systemu wartości i opcji ideologicznej. Takim profilującym autorem może być zarówno podmiot zbiorowy, jak też podmiot indywidualny. Oba podmioty (indywidualny jest empiryczną oczywistością, podczas gdy zbiorowy jest konstruktem pojęciowym) mają naturę dialogową, są polifoniczne (Bartmiński 2007b). Sposoby profilowania opozycji swój / obcy w różnego typu współczesnych dyskursach ideologicznych zasługują na osobną analizę. Dobry kontekst dla prac etnolingwistycznych w tym zakresie mogą stanowić literaturoznawcze i socjologiczne badania nad problemem tożsamości indywidualnej i zbiorowej (por. Dąbrowski 2001, Bokszański 2006).

Odwołajmy się na koniec do socjologa, który problematyce tożsamości poświęcił osobne studium. Antonina Kłoskowska w książce Kultury narodowe u korzeni omawiała narastającą we współczesnej kulturze tendencje, którą określiła mianem poliwalentności. Stoi za tym terminem uznanie, że "przyswojona i uznana za własną kultura i identyfikacja narodowa stanowią część i czynnik globalnej osobowości i tożsamości, która jest całością i jednią, ale złożoną z wielości, zmienną i zarazem pełną napięć" (Kłoskowska 1996, s. 112). Tak rozumiane pojęcie poliwalentności koresponduje z tym, co o możliwości równoczesnej partycypacji we wspólnotach narodowej, regionalnej, konfesyjnej czy innej, mówił Nikita I. Tołstoj na zakończenie lubelskiej konferencji poświęconej pojęciu ojczyzny we współczesnych językach europejskich, 30 maja 1992 roku: Pojmowanie i postrzeganie otaczającej człowieka rzeczywistości, w tym także tego co "swoje" i "obce", podlega zmianom historycznym, było [w przeszłości] rozszerzane lub zawężane do niebezpiecznych rozmiarów. [...] Szczególnie pod tym względem interesujący był polski sarmatyzm XVI wieku i odpowiadający mu chorwacki iliryzm z tego czasu. W tym też okresie pojawił się problem "swojego" i "obcego" i pojawiło się pytanie o europejskość słowiańszczyzny. [...] Pojawia się kwestia, czy człowiek i cała grupa społeczna, jaką jest inteligencja danego narodu, być równocześnie nosicielem kilku kultur - lokalnej, narodowej, regionalnej? Odpowiedź , jak się zdaje, brzmi twierdząco: Tak, to jest możliwe.

 

  1. Program ten Komisja Etnolingwistyczna przy MKS przyjęła na swoim inauguracyjnym posiedzeniu w Lublanie w roku 2003. Ma on objąć zarówno badania porównawcze nad językowym obrazem świata Słowian i ich sąsiadów, z uwzględnieniem aspektu aksjologicznego (semantyka nazw wartości, słownictwo aksjologiczne w ujęciu leksykograficznym), stereotypów językowych (zwłaszcza narodowych, auto- i heterostereotypów), konceptualizacji czasu i przestrzeni w języku i w tekstach, jak też ogólniej "badanie podstawowych problemów słowiańskiej etnolingwistyki historycznej i współczesnej", w tym zwłaszcza związanymi z pracami nad słownikami etnolingwistycznymi, zarówno ogólnosłowiańskimi (jak moskiewski SD-ES), jak narodowymi (jak lubelski SSiSL). Zob. Stanisława Niebrzegowska-Bartmińska, Komisja Etnolingwistyczna przy MKS, "Etnolingwistyka" t. 15, 2003, s. 280-281. W programie Międzynarodowego Kongresu Slawistów, który ma odbyć się w Ochrydzie (Macedonia) w roku 2008, znalazł się osobny blok tematyczny pod nazwą "Językowo-kulturowy obraz świata Słowian w świetle etnolingwistyki".
  2. O tym szerzej zob. Gajda (red.) 2000.
  3. Pewne propozycje zgłosiłem w referacie pt. Koncepcja językowego obrazu świata w programie slawistycznych badań porównawczych, przedstawionym w warszawskim Instytucie Slawistyki w roku 2004, wydrukowanym w 40. tomie "Studiów z Filologii Polskiej i Słowiańskiej", 2005, s. 259-280 (przedruk w: Bartmiński 2006, s. 229-241).
  4. Malinowski pisał: "W każdym języku można z łatwością znaleźć terminy zupełnie nieprzetłumaczalne. Takie słowa niemieckie jak Sehnsucht czy Sauerkraut, Weltschmerz czy Schlachtfest, Blutwurst czy Grobheit, Gemüt czy Gemeinheit nie mają odpowiedników nie tylko w języku angielskim, ale i w innych językach europejskich. Słowa angielskie, takie jak sport, gentleman, fair-play, kidness, quaint, forlorn - by wymienić tylko kilka spośród ogromnej ich liczby, nigdy nie są tłumaczone na inny język, ale po prostu reprodukowane. Wiele słów włoskich weszło do obiegu międzynarodowego, na przykład bel canto, basta, maccaroni, diva, salami; podobnie stało się z terminami z zakresu muzyki i malarstwa. Gdybyśmy zadali pytanie, dlaczego słowa te są nieprzetłumaczalne - podobnie jak niektóre słowa francuskie odnoszące się do zawiłości stosunków miłosnych, takie jak liasion, maîtresse, au mieux, complaisance, czy też zestawów kulinarnych i detali menu, do mody lub wymagań sztuki literackiej, takie jak belles-lettres, mot juste, connaisseur - odpowiedź byłaby prosta. W każdej kulturze pewne jej aspekty są kultywowane w sposób bardziej otwarty, szczegółowy lub pedantyczny: w Anglii - sport, we Francji - sztuka gotowania i miłości, w Niemczech - sentymentalizm i głębie metafizyczne, we Włoszech - muzyka, kluski i malarstwo. (Malinowski, Dzieła, t. 5, s. 42). Malinowski podkreślał równocześnie, że "słowa, odnoszące się do wartości moralnych lub osobistych, w znacznym stopniu zmieniają znaczenie, nawet wtedy, gdy forma pozostaje podobna: porównaj francuskie słowo honneur, hiszpańskie honra, angielskie honour i niemieckie Ehre; albo też faith, foi, Glaube i fe; albo też patrie, Vaterland, home i la pennisula." (Dzieła, t. 5, s. 42).
  5. Anna Wierzbicka tego rodzaju różnice semantyczne precyzyjnie opisuje za pomocą naturalnego metajęzyka semantycznego, operując kategorią słów-kluczy (key words), specyficznych dla różnych języków i kultur. Należą do nich takie pojęcia jak wolność, dusza, los, pokora, które przy pozornej niekiedy bliskości samych nazw (opartych na greckich źródłach leksykalnych) mają w strukturze semantycznej wyraźne narodowe, etniczne piętno.
  6. W moskiewskim słowniku SD hasłami bywają jednak także opozycje np. człowiek / zwierzę, góra / dół, przód / tył, prawy / lewy, parzysty / nieparzysty.
  7. Dodam, że na na łamach "E" publikowaliśmy analizy porównawcze pol. ludu i wolności wobec franc. peuple i liberté (Abramowicza, Bartmińskiego i Karolaka), polskiej doli i ros. sud'by (Bartmiński), ojczyzny w językach polskim i rosyjskim w nawiązaniu do tomu o ojczyźnie w językach europejskich (zob. tom POwJE 1993), obrazu Polaka w różnych krajach (t. 17, 2005) i in. Redakcja "E" zamierza tego rodzaju analizy porównawcze publikować nadal, by pokazywać, że za pozornie ekwiwalentnymi słowami stoją w różnych językach różne konceptualizacje, różne punkty widzenia i bardziej czy mniej różniące się systemy społecznie akceptowanych wartości.
  8. Korzystam tu z rozróżnień wprowadzonych przez Coseriu (1975).
  9. To klarowne logiczne rozróżnienie może jednak w rzeczywistej praktyce kulturowej doznawać pewnych modyfikacji. Swietłana M. Tołstojowa podsumowując w 3 tomie SD bogate rosyjskie badania w tym zakresie stwierdza, że "princip binarnoj oppozicii i poljarizacii, protivopostavljuščij al'ternativnye v logičeskom smysle priznaki (mužskij-ženskij, verh-niz, vostok-zapad, žizn'-smert', načalo-konec itd.), sočetaetsja v kul'turnoj tradicii [podkreślenie JB] s mehanizmom gradualnosti, raspolagajuščim priznaki po nekotoroj škale značenij (molodoj-staryj i molože-starše; bystryj-medlennyj i bystree-medlennee itp.)". (Tolstaja 2004, s. 557-558).
  10. Kategoryzacje stosowane w SLSJ 1980 i SSiSL 1996, 1999, korzystały z tradycji kategorii logicznych sięgających Arystotelesa oraz m. in. z propozycji Apresjana, Mielczuka i Żołkowskiego (Apresjan 1980) i z koncepcji "faset" Anny Wierzbickiej (1986).
  11. Na przykład Maria Majerczik analizując relację kobieta - ptak - dusza w archaicznym modelu świata doszła do wniosku, że relacji tych nie udaje się zinterpretować w ramach systemu opozycji binarnych Iwanowa i Toporowa (Majerczik, 2004).
  12. Sprawdza się tu teza Floriana Znanieckiego, który stwierdzał, że efekt "obcości" powstaje tylko w warunkach "styczności społecznej" i "rozdzielnych układów wartości" (za: Benedyktowicz 2000, s. 46).
  13. Dał temu wyraz Cyprian Kamil Norwid pisząc: "Jak historia historią, żadnego języka nigdy nie było, który by bez obcowania z drugim dawał żywotne następstwa" (cytuję za: Walczak 2001, s. 528).
  14. W kulturze polskiej, inaczej niż w czeskiej, a podobnie jak w rosyjskiej, z zapożyczeniach widzi się źródło wzbogacania języka.
  15. Korzystam w tym miejscu w propozycji zawartych w książce Izabeli Bartmińskiej i J. Bartmińskiego Nazwiska obce w języku polskim (Warszawa 1978, PWN, s. 34 - 35; wydaniu III, Bielsko Biała 1997, s. 40-41) oraz późniejszego opracowania (Bartmiński 1997).
  16. Znakomitą monografię poświęcił im Wojciech Chlebda (2005).
  17. Antropologowie kultury podkreślają ambiwalentny stosunek do obcości (por. w książce Benedyktowicza (2000) tytuły rozdziałów: "Obcy" jako kategoria numinotyczna; "Obcy" jako bogowie; "Obcy" jako kategoria sakralna.
  18. Szerzej o tym w: Bartmińska, Bartmiński 1978, s. 37 i nast., rozdział pt. Sygnały obcości - od reprodukcji do konwencji.
  19. "Zaimek [...] nie daje treści, lecz tylko jej ramy i klucz do niej" (Jodłowski 1971/2003, s. 202).
  20. Pełne zestawienie definicji podaję w Aneksie 1. Tu ograniczam się do ujęcia wybiórczego.
  21. W pewnym stopniu dążenie redaktorów niektórych słowników do odmienności i oryginalności, może tłumaczyć się obawą o zarzut popełnienia plagiatu wobec poprzedników. Daje to jednak efekt niepożądany z punktu widzenia użytkownika słowników, zaś fałszywy z punktu widzenia obiektywizmu naukowego (bo sugerujący istnienie pewnych zróżnicowań, których w społecznej świadomości, w sposobie rozumienia podstawowego (jądrowego) znaczenia słów, po prostu nie ma.
  22. W podsumowaniu ankiety pomogli mi: mgr Piotr Bartmiński i mgr Artur Wysocki z Instytutu Socjologii UMCS, który dokonał też obliczeń korelacji i sprawdził testem X2 istotność statystyczną obserwowanych różnic. Obu składam w tym miejscu serdeczne podziękowanie.
  23. Zbieżność kryteriów stosowanych przy określaniu swojego i obcego potwierdza analiza statystyczna; zbieżność ta - analizowana na podstawie tylko wskazań na pierwszym miejscu - obejmuje nie tylko poszczególne kryteria, lecz także spójność całych schematów.
  24. Także szczegółowa analiza statystyczna danych ankiety pod kątem zależności między kryteriami stosowanymi przy autoidentyfikacji i definiowaniu swojego wykazała brak między nimi związku istotnego statystycznie.
  25. "Eto ponjatije ili vosprijatije okružajuščego mira (svoego ili čužogo) istoričeski izmenjalos', svoe to rasširjalos', to sužalos' do opasnych razmerov. [...] Osobenno interesen pol'skij sarmatizm XVI veka i sootvetstvujuščij jemu chorvatskij illirizm toj že pory. V eto vremja takže stavilsja vopros svoego i čužogo i namečalsja vopros ob evropejskosti slavjanstva. [...] Voznikajet vopros, možet li čelovek ili nekij socyum, intelligencija nacyi byt', odnovremenno nositelem neskol'kich kul'tur - uzkolokal'noj, nacyonal'noj, regional'noj? Otvet, verojatno, možet byt' utverditel'nym [...]. " (POwJE 1993, s. 292).

 

Bibliografia:

  • Apresjan Jurij, 1980, Semantyka leksykalna. Synonimiczne środki języka. Przełożyli Zofia Kozłowskai Andrzej Markowski, Wrocław : ZNiO.
  • Apresjan Jurij (red.), 2006, Jazykovaja kartina mira i sistemnaja leksikografija, Moskva : Jazyki slavjanskich kul'tur.
  • Bartmińska Izabela, Bartmiński Jerzy, 1978, Nazwiska obce w języku polskim. Problemy poprawnościowe. Słownik wymowy i odmiany, Warszawa : PWN.
  • Bartmiński Jerzy, 1997, Nazwiska obce na tle kontaktów językowych i kulturowych, [w:] "Język a Kultura" t. 7, Kontakty języka polskiego z innymi językami na tle kontaktów kulturowych, red. Jolanta Maćkiewicz, Janusz Siatkowski, Wrocław, s. 9-13.
  • Bartmiński Jerzy, 1993/2001, Styl potoczny, w: Współczesny język polski, red. J.Bartmiński, Lublin : Wyd. UMCS, s. 115-134.
  • Bartmiński Jerzy, 2000, Językowy obraz świata Polaków w okresie przemian, w: Gajda (red.), s. 179-195.
  • Bartmiński Jerzy, 2005a, Koncepcja językowego obrazu świata w programie slawistycznych badań porównawczych, "Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej" t. 40, Warszawa : Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, s. 259-280.
  • Bartmiński Jerzy, 2005b, Jazykovoj obraz mira: očerki po etnolingvistike, Moskva : Indrik.
  • Bartmiński Jerzy, 2006, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin : Wyd. UMCS.
  • Bartmiński Jerzy, 2007a, Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin : Wyd. UMCS.
  • Bartmiński Jerzy, 2007b, Podmiot polifoniczny (w druku)
  • Belova Ol'ga V., 2002, Svoj - čužoj, [w:] Slavjanskaja mifologija, Enciplopedičeskij slovar', Izd. 2, Moskva, s. 425- 426.
  • Benedyktowicz Zbigniew, 2000, Portrety "obcego". Od stereotypu do symbolu, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  • Bogusławski Andrzej, 1976/1994, Problem tertium comparationis w porównaniu lingwistycznym, [w tegoż:] Sprawy słowa. Word Matters, Warszawa : Wydawnictwo Veda. [Pierwodruk w roku 1976 w "Kwartalniku Neofilologicznym z. 3, s. 295-303].
  • Bokszański Zbigniew, 2006, Tożsamości zbiorowe, Warszawa : Wydawnictwo Naukowe PWN.
  • Chlebda Wojciech, 2000, Płaszczyzny oglądu językowego obrazu świata w opisie semantycznym języka, w: Gajda (red.), 2000, s. 163-178.
  • Chlebda Wojciech, 2005, Szkice o skrzydlatych słowach. Interpretacje lingwistyczne. Opole 2005.
  • Coseriu Eugenio, 1975, System, Norm und Rede, w tegoż: Sprachtheorie, s. 11-101.
  • Dąbrowski Mieczysław, 2001, SWÓJ / OBCY / INNY. Z problemów interferencji i komunikacji międzykulturowej, Izabelin : "Świat Literacki".
  • van Dijk Teun, 2003, Dyskurs polityczny i ideologia, "Etnolingwistyka" t. 15, s. 7-28.
  • Duda Henryk, 2007, O granicach lingwistyki. Z powodu niektórych prac o tzw. językowym obrazie świata (w druku).
  • Gajda Stanisław (red.), 2000, Komparacja systemów i funkcjonowania współczesnych języków słowiańskich, Opole : Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
  • Ivanov Vjačeslav, Toporov Vladimir, 1965, Slavjanskie jazykovye semiotičeskie modelirujuščie sistemy, Moskva : Izd. Nauka.
  • Kijewska-Trembecka Marta, 1984, Etnolingwistyczna koncepcja języka B. Malinowskiego, "Przegląd Humanistyczny" nr 11-12, s. 71-80.
  • Kłoskowska Antonina, 1996, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa.
  • Majerczik Maria, 2004, Kobieta - ptak - dusza w archaicznym modelu świata, "Etnolingwistyka" t. 16, s. 287-303.
  • Malinowski Bronisław, 1935/1987, Ogrody koralowe i ich magia. Dzieła, t. 5, Warszawa : PWN.
  • Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława, 2003, Komisja Etnolingwistyczna przy Międznarodowym Komitecie Slawistów, "Etnolingwistyka" t. 15, s. 280-281.
  • Nowak Paweł, 2002, SWOI I OBCY w językowym obrazie świata. Język publicystyki polskiej z pierwszej połowy lat pięćdziesiątych. Lublin : Wyd. UMCS.
  • Šajkevič A. Ja., 2005, Russkaja jazykovaja kartina mira v rjadu drugich kartinok, "Moskovskij lingvističeskij žurnal, t. 8, nr 2, s. 5-21.
  • Serebrennikov B. A. (red.), 1988, Rol' čelovečeskogo faktora v jazyke. Jazyk i kartina mira, Moskva.
  • Tolstaja M. Svetlana, 2004, Oppozicii semantičeskie, [w:] Staroslavjanskie drevnosti, t. 3, Moskva, s. 557-558.
  • Tolstoj N. Iljič, 1987/1995, Binarnye protivopostavlenija tipa pravyj - levyj, mużskij - żenskij, [w tegoż:] Jazyk i narodnaja kul'tura. Očerki po slavjanskoj mifologii i etnolingvistike, Moskva : Izd. Indrik.
  • Vañkova Irena (red.), 2001, Obraz sveta v jazyce, Praha.
  • Walczak Bogdan, 2001, Kontakty polszczyzny z językami niesłowiańskimi, w: Współczesny język polski, red. Jerzy Bartmiński, Lublin : Wydawnictwo UMCS, s. 527-539.

Skróty:

  • ISJP 2000 - Inny słownik języka polskiego pod red. Mirosława Bańko, t. 1-2, Warszawa : Wyd. Naukowe PWN.
  • POwJE - Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich. Red. J. Bartmiński, Lublin 1993.
  • PSWP - Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny pod red. Haliny Zgółkowej, t. 1-50, Poznań 1994-2005.
  • SD - Slavjanskie drevnosti. Etnolingvističeskij slovar'. Red. Nikita I. Tołstoj, 1-3, Moskva, 1995-2004.
  • SJP Dor - Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego, t. 1-11, Warszawa 1958-1969 : PWN.
  • SSiSL - Słownik stereotypów i symboli ludowych. Red. Jerzy Bartmiński, zast. redaktora Stanisława Niebrzegowska, T. I, Kosmos, cz. 1 - 2, Lublin 1996, 1999 : Wyd. UMCS.
  • SWJP 1996 - Słownik współczesnego języka polskiego pod red. Bogusława Dunaja, Warszawa : Wilga.
  • USJP 2003 - Uniwersalny słownik języka polskiego pod red. Stanisława Dubisza w Warszawa : Wyd. Naukowe PWN.

Summary

Starting from an analysis of the US (BELONGING TO US) / THEM (ALIEN) opposition, the article addresses the issue of future comparative research on Slavic linguistic worldviews. The first part presents four conditions of successful comparative study: (1) the establishment of tertium comparationis; (2) the establishment of an approximate level of generality; (3) the establishment of the limits of the research domain; (4) the collection of comparable data. While accepting that the plane on which worldviews can be compared may be, among others, oppositions of the type US / THEM, BELONGING TO US / ALIEN, MALE / FEMALE, LEFT / RIGHT etc., the author also points out that descriptions based solely on oppositions are limited and that distinctive features are always selections from a larger set of positive features. The categories US / THEM or BELONGING TO US / ALIEN are analyzed on the basis of Polish data of three types: systemic (loan words), lexicographic (definitions of the expressions swój ‘one’s own’, swojak ‘one of us; a countryman’, swojski ‘native, home, familiar’, obcy ‘alien’) and questionnaires. It is confirmed that the US (BELONGING TO US) / THEM (ALIEN) opposition is scalar, that there exists a language-internal category of ‘alienness’ and that the category ‘one’s own, familiar’ is multidimensional or multiaspectual. An individual speaker connects in his or her consciousness the feature of being native/familiar with spatial and psycho-social closeness and his or her identity is more and more frequently described as a simultaneous participation in many communities of a local, national and cultural nature.

Aneks 1

Definicje wyrazów swój 2, swojak, swojski, obcy w pięciu słownikach współczesnej polszczyzny.

swój 2

SJP Dor (t. 8 z roku 1966): swój, swoja w użyciu rzeczownikowym to 'ktoś bliski, należący do tego samego środowiska, do rodziny, nieobcy; krewniak, rodak, swojak; gwarowo: mąż, żona'.

SWJP 1996 Dunaja: swój - notowany tylko w użyciu zaimkowym; swój chłop 'z sympatią o mężczyźnie godnym zaufania, życzliwym przychylnym, także: należącym do tego samego środowiska'.

ISJP 2000 Bańko: swój 6 "określa osobę, która wydaje się nam podobna do nas, sympatyczna i godna zaufania", np. To swój chłop; w użyciu rzeczownikowym sami swoi to krewni, przyjaciele.

USJP Dubisza 2003: swój, swoja, swoi to pot. 'odnosi się do osób, które mają do siebie pozytywny stosunek emocjonalny, oparty na wrażeniu przynależności do tej samej grupy'.

PSWP Zgółkowej (t.41, 2003): swój 2 poch. od swój 1 rzeczownik to 'ktoś bliski komuś, znajomy, należący do tej samej rodziny, do tego samego środowiska, mieszkający w tej samej okolicy, pochodzący z tego samego kraju'.

swojak

SJP Dor (t. 8 z roku 1966): swojak - 'swój człowiek, ktoś tej samej narodowości, pochodzący z tej samej miejscowości; rodak, dalszy krewny, powinowaty, bliski'.

SWJP 1996 Dunaja: swojak - 'człowiek pochodzący z tej samej okolicy, miejscowości, kraju, co ktoś inny; krajan, ziomek, rodak'.

ISJP 2000 Bańko: swojak 'ktoś, kogo znamy, akceptujemy i uważamy za jednego z nas, np. mieszkaniec tej samej miejscowości lub przedstawiciel tej samej grupy etnicznej', cytat: "We wsi mieszkała głównie ludność polska, swojaków popierała").

USJP Dubisza 2003: swojak to pot. 'ktoś tej samej narodowości, pochodzący z tej samej okolicy, miejscowości; swój człowiek, rodak, krewny, bliski".

PSWP Zgółkowej (t.41, 2003): swojak to 'ktoś bliski komuś, znajomy, należący do tej samej rodziny, do tego samego środowiska, mieszkający w tej samej okolicy, pochodzący z tego samego kraju'.

swojski

SJP Dor (t. 8 z roku 1966): swojski - 'krajowy, nieobcy, rodzimy; miejscowy, własny, swój'; swojsko - 'domowo, nieobco'.

SWJP 1996 Dunaja: swojski - 1. 'uznawany przez naród, społeczność lokalną lub środowisko za swój własny; rodzimy, miejscowy, własny, swój': Swojskie zwyczaje; 2. 'podobny do naszego własnego; taki, do którego się przywykło': Swojskie widoki. 3. 'oswojony, domowy': Swojskie zwierzęta. 4. Pot. 'swojego własnego, domowego wyrobu': Swojska kiełbasa.

ISJP 2000 Bańko: swojski - 'charakterystyczne dla naszego kraju lub środowiska i przez to dobrze nam znane i bliskie', np. otoczenie, zapach, obyczaje; swojsko (bez definicji, tylko cytaty: Choć w Australii, czułem się u tej rodziny swojsko).

USJP Dubisza 2003: swojski to książk. a) 'taki, który jest dobrze znany, charakterystyczny dla czyjegoś środowiska lub kraju': Swojskie obyczaje. Swojski zapach drożdżowego ciasta. b) 'podobny do takiego, który się dobrze zna, taki jak własny': Swojski widok. c) 'będący własnego, domowego wyrobu': Swojski chleb. Swojska kiełbasa. Swojskie wypieki. d) 'hodowany, domowy, oswojony, niedziki'': Swojskie kaczki.

PSWP Zgółkowej (t.41, 2003): swojski - 1. 'taki, który jest przez jakąś społeczność traktowany jako własny, rodzinny': ...Swojski widok, pejzaż. Swojskie strony...; 2.'taki, który towarzyszy komuś na co dzień, do którego się przywykło': ...3. 'taki, który jest hodowany przy domu, jest oswojony': ...Swojskie kaczki, gęsi, kury, indyki....; 4. 'taki, który został przygotowany w domu z własnych produktów, wedle własnej domowej receptury': Swojska kiełbasa. ... .

obcy

SJP Dor (t. 8 z roku 1966): Obcy to ktoś 'nie należący do jakiegoś kręgu osób, spraw, rzeczy; zewnętrzny względem czego, niewłaściwy komu, nie objęty czyimś zinteresowaniami'; [...]. obcy z użyciu rzeczownikowym 'człowiek nie należący do danego środowiska, rodziny itp; mieszkaniec, obywatel innego kraju; cudzoziemiec, obcokrajowiec'.

SWJP 1996 Dunaja: Obcy I przym. 'taki, który nie należy do czegoś, który znajduje się poza sferą czyichś zainteresowań, czyjegoś doświadczenia wiedzy; niewłaściwy komuś': Obce państwo. Obcy człowiek. Obcy język. Obca literatura, kultura. Obcy II rz[eczownik] mos[męskoosobowy] 'osoba nie należąca do jakiejś grupy, środowiska, rodziny; też: obywatel innego państwa': Był obcym w tym mieście. Prosić obcych o pomoc. Zamieszkiwać u obcych.

ISJP 2000 Bańko: Obcy. 1 Obce jest to, co nie jest nasze, np. nie należy do nas lub jest odmienne od naszych przyzwyczajeń, tradycji, kultury itp. [...]; antonim: cudzy. 2 Obcy jest ktoś, kogo nie znamy lub kto nie należy do określonego kręgu osób, np. naszej rodziny, grupy, towarzystwa. [...] 3. Jeśli jakieś rzeczy lub zjawiska są nam obce, to nie znamy ich [...] 4. Jeśli ludzie są sobie obcy, to nic ich nie łączy i są sobie obojętni. [...] 5. Jeśli coś jest komuś obce, to jest niezgodne z jego systemem wartości, naturą, przyzwyczajeniami itp. [...].

USJP Dubisza 2003: I. Obcy 1. 'nienależący do jakiegoś kręgu osób, spraw, rzeczy' [...]. 2. 'należący do obcego państwa, z nim związany lub jemu właściwy' [...]. 3. 'niewłaściwy komuś lub czemuś' [...]. W użyciu rzeczownikowym: 'nienależący do danego środowiska, rodziny, także: mieszkaniec, obywatel innego kraju'.

PSWP Zgółkowej (t.41, 2003): Obcy 1 ''taki, który jest poza jakąś grupą, środowiskiem, nie należy do niej, do niego; taki, który znajduje się poza czyimś zainteresowaniem, wiedzą, doświadczeniem'; [...] Obcy 2 jako rzeczownik 'osoba nie należąca do jakiejś grupy; także: obywatel innego państwa' [...].

Aneks 2

Wyniki badań ankietowych

Ankietę przeprowadziłem w październiku 2006 w Lublinie. Na pytania : 1/ Kto jest dla ciebie swój? 2/ Kto jest dla ciebie obcy? 3/ Kim jesteś ty sam? Odpowiedzi udzieliło 120 osób, studentów I i V roku polonistyki UMCS, w wieku 18-24 lat, 113 kobiet i 7 mężczyzn. Respondenci pochodzili z miast (40%), miasteczek (21 %) i wsi (39%).

Objaśnienia do tabel 1-3:

I = zestawienie uwzględniające tylko pierwsze wskazania respondenta

II - zestawienie uwzględniające wszystkie wskazania respondenta

Tab. 1. Kto jest dla ciebie "swój

S - kryterium społeczne I 40 (33,3%) <--> II 73 (30,3%)

przyjaciel(e), znajomy, ktoś bliski, ktoś kogo (dobrze) znam, członek społeczeństwa, ktoś z mojego środowiska

F - kryterium rodzinne I 32 (26,7%) <--> II 53 (22,0%)

ktoś z rodziny, domownik, mama, tata, brat

P - kryterium psychologiczne (i psychospołeczne) 20 (16,7%) <--> 53 (22,0%)

ktoś o takich samych poglądach, dobre wzajemne zrozumienie, dobry kontakt, dobrze się czuje w jej towarzystwie; ktoś sympatyczny / życzliwy, lubiana osoba, wspólne tematy; wspólne zainteresowania, wspólne zasady i wartości, zaufana osoba, ktoś podobny do mnie, podobne wychowanie; człowiek, z którym mam coś wspólnego; ktoś, kogo lubię lub kocham; ktoś, kto ma dobre intencje

L - kryterium lokalistyczne 11 (9,2%) <--> 29 (12,0%)

ktoś z mojej okolicy, wsi / miasta / regionu, Sąsiad, sąsiedzi, krajanie, ktoś z MazurN - kryterium narodowe 10 (8,3 %) <--> 19 (7,9%) Polak, rodak (wspólny kraj), wspólna narodowość, wspólna ojczyzna, człowiek tej samej narodowości

R - kryterium religijne 0 (0%) <--> 2 (0,8%)

wspólna religia, ludzie ze wspólnoty religijnej

INNE 7 (5,8%) <--> 11 (4,6%)

coś wspólnego, rówieśnik, swojski, tolerowana osoba, więzy; ktoś, kto mówi tym samym językiem

Ogółem:120 (100%)241 (100%)

 

Tab. 2. Kto jest dla ciebie "obcy?

S - kryterium społeczne: I 54 (45,0 %) <--> II 60 (36,8%)

osoba spoza mojego środowiska;osoba, której nie znam; nieznajomy; osoba nowa; osoba znana tylko z widzenia; z którą nie mam kontakt

P - kryterium psychologiczne: I 26 (21,7 %) <--> II 47 (28,8%)

brak: płaszczyzny porozumienia, sympatii, zaufania, więzi, akceptacji, tematów; osoba, do której czuję dystans; z kim nic mnie nie łączy; ludzie o odrębnym światopoglądzie;ktoś, komu nie ufam; z kim nie można się dogadać; z kim nie czuję bliskiego kontaktu emocjonalnego; kogo nie lubię; kto nie ma podobnych zainteresowań;

L - kryterium lokalistyczne: I 20 (16,7 %) <--> II 28 (17,2%)

cudzoziemiec, obcokrajowiec, inna okolica (wieś, miasto, region); sąsiad; osoby z odległych państw; osoba z zagranicy; ktoś z Warszawy

N - kryterium narodowe: I 2 (1,7%) <--> II 3 (1,8%)

człowiek innej narodowości

INNE: I 18 (15,0%) <--> II 25 ( 15,3%)

Ogółem: I 120 (100,0 %) <--> II 163 (100%)

 

Tabela 3. Kim jestem?

N - kryterium narodowe: I 47 (39,2%) < -- > II 76 (22,4%)

Polak, Polka, narodowość ukraińska

0- kryterium ogólnoludzkie: I 22 (18,3%) < -- > II 34 (10,0%)

człowiek

X - kryterium płci: I 17 (14,2%) < -- > II 38 (11,2%)

kobieta, mężczyzna, dziewczyna

Z - kryterium zawodowe: I 13 (10,8%) < -- > II 57 (16,8%)

student, studentka, fotograf, teolog, lingwista, aktorka, polonistka

P- kryterium psychologiczne i psychospołeczne: I 9 (7,5%) < -- > II 31 (9,1%)

indywidualność, niezależna osoba, jednostka inteligentna, optymistka, osoba poszukująca, roztrzepana, tolerancyjna i otwarta; outsiderka, egoistka, szczęśliwy człowiek, jestem sobą, kinomaniaczka, niepaląca, jestem sobie – tyje, gaduła, delikatnie zagubiona, humanista, intelektualistka

L - kryterium lokalistyczne: I 7 (5,8%) < -- > II 27 (7,9%)

mieszkaniec Domu Studenta, miasta, regionu, Europy, świata, mieszkanka Mazowsza, mieszkanka Lublina, obywatel Europy, Europejka, obywatel, obywatel państwa polskiego

R - kryterium rodzinne: I 0 (0%) < -- > II 31 (9,1%)

członek rodziny, córka, siostra, ciocia, dziecko, wnuczka

S - kryterium społeczne: I 0 (0%) < -- > II 16 (4,7%)

przyjaciel, przyjaciółka, koleżanka, sympatia mojego chłopaka, partnerka R - kryterium religijne: I 0 (0%) < -- > II 13 (3,8%)katolik, chrześcijanin, dziecko Boga

Inne: I 5 (4,2%) < -- > II 17 (5,0%)

blondynka, nie wiem, sama chciałabym wiedzieć osoba władająca ojczystym językiem, patriotka, istota żywa, młoda osoba, nastolatka, małe dziecko w dorosłym ciele

Ogółem: I 120 (100%) < -- > II 340 (100%)

 

Etnolingwistyka, 19, 2007. - s. 35-59

 

Энн "Игры тюнинг скачать"развернулась и на приличной скорости двинулась в буфетную.

Ему ответили одобрительными возгласами.

Так что, может, "Бесплатный конвертор видео скачать"надо сначала повысить профессиональную квалификацию, а "Обучающий мультфильмы для детей скачать"потом одной прекрасной ночью дождаться, когда парень заснет, "Кино онлайн книга илая"всадить ему пулю в лоб и сделать ноги.

Noblesse oblige, "Скачать текст гимн казахстана"понимаешь, noblesse oblige.

Высокий мужчина с камерой "Скачать виндовс хр бесплатно и без регистрации"побрел через крышу.

Все разведывательные данные, включая ""полученные со спутников слежения, подтверждают, что ситуация в мире в целом спокойная.

Гальт и Вейн шли позади, "Бесплатные игры денди танчики"держась за руки.

Если желаете, ""я разогрею мясо в ""горшке.

И он все время спрашивал о вас.

Все, что он хотел, это один раз легонько укусить ее ""за правое плечо.

У меня его нет, ""развел руками генерал.

Не лишней была бы и мастерская каменотеса.

Джей знал, что Маленький Ураган и Маленький Ветер сказали правду машина защищена.

Хорошие манеры, решил я, должны быть "Джона лерер как мы принимаем решения скачать"принесены в жертву осмотрительности.

Этот купол в определенном смысле подобен бутылкам Крапивника в "Игры финес и ферб 2"том плане, что его внутренняя часть изолирована от окружающего пространства.

Может, здешние края уже не пользуются популярностью, предположил Джей, выпрямился на своем кресле и принялся вертеть головой по сторонам.

Затем я шагнул в холл Эмбера, неся с собой Ясру.

Раз ты твердо вознамерился поступать подобным образом, позволь предложить тебе два небольших подарка.

Паруса белели под солнцем, которое было красной кнопкой, и слуга быстро потянулся к ней.

Мы отыскали ровное место и расположились на его плаще.

Огромное, тусклое пространство, которое я никогда не смогу преодолеть.

Вспышка молнии осветила красноватую тропу перед ними.

Даже "Скачать дивиди плееры"в обычной жизни Билл бы дал Джо на ста ярдах пятьдесят ярдов форы; а "Изаура рабыня скачать"теперь, промаявшись несколько часов в кустах, он превратился в чемпиона по спринту.

Ступни лежали между педалями, словно их в спешке засунул туда таинственный диверсионный отряд, устроивший эту аварию.

Тропа, проложенная в зарослях, могла вывести его на главную дорогу, которая, в свою очередь, вела к воротам крепости; по этой самой тропе он и поехал.

Когда Чиун говорит, что я еще не готов, это означает, что я не могу делать все то, что может делать Мастер Синанджу.

Монте национальная игра мексиканцев.

Но помни, Джордж, что ты проделал длинный путь, и если ты не привез индейцев с собой, то здесь их не найдешь.

Это действовало гораздо сильнее крика.

Эх, будь ты года на три постарше, тебе полагалась бы подорожная чарка, но молодежи не следует пить, разве что после обеда; а чарку вместо тебя осушу я сам, чтобы не нарушать хорошего обычая, а то еще приключится что-нибудь недоброе.

Она предложила моему стаду принять участие в сражении, целью которого является разрешение разногласий и борьба с несправедливостью между Вирту и "золотой ключик краткое содержание"Веритэ.

Если бы я мог точно указать общую подспудную причину и вычислить способ предупреждения таких "мама первое слово скачать"вещей это было бы куда лучше моих бросков к новым "adobe dreamweaver cs6 скачать"границам.

Он понимал, "Между небом и землей"что надо оглядываться, но не делал этого.

Ты хочешь сохранить старый мир, а Марк жаждет перестроить "Книга-мечта о наших ловких пальчиках, о ручках..."его.

И вот теперь перед ним появился сам доктор Фауст, требуя, чтобы он убирался прочь с того места, которое по праву принадлежит ему.

Только Илит, дух, служащий Светлым "скачать фильм одним файлов"силам, заглянула на минутку.

Здесь, согласно мифу, Одиссей и Эней сошли в подземное царство Аида.

Это вполне "скачать песню скорпионса"королевский цвет, и он будет уместным, ведь за "Орифлейм каталог онлайн июнь"церемонией венчания сразу же последует коронация.

Расстраивать брак принцессы "Развивающие занятия с детьми 4-5 лет"Ирены и искать ей другого жениха казалось ему крайне сложным и рискованным делом; к тому же он ни разу не видел саму принцессу.

Такие прелестные золотые волосы, белоснежную "скачать драйвера для windows xp sp3 на звук"кожу, яркий румянец на щеках редко увидишь в Северной Мексике, хотя где-нибудь в другой "нотр дам де пари доклад"части света они никого не удивят.

Билли медленно сделал ряд поворотов, продолжая следить за "Главные правила русского языка в картинках. Иллюстрированное пособие для маленьких отличников"дорогой.

Мефистофель снял трубку и выслушал сообщение, переданное одним из невидимых наблюдателей, следящих за ходом Тысячелетней Войны.

спрашивает Зеб Стумп, "Стильные косички для взрослых и детей. Искусство плетения"который с нетерпением ждал, когда "Мой мальчик"прокурор кончит.

На нем были только спортивные трусы.

Громадное тело лежало "ArchiCAD 15 в примерах. Русская версия"с протянутыми вперед руками, одна прямо "Мактуб"на пылающих угольях костра.

Поэтому мысль о "Искусство китайского рисунка кистью"том, чтобы вернуться "4000 узоров, декоративных мотивов и орнаментов"к кашалоту, не встретила поддержки "Дао дэ цзин"и тут же была отклонена.

А поскольку вы находитесь именно "Плаха"в этой комнате, "Струна истории. Лекции по этнологии"то вы, должно быть, именно он.

Сжав кулаки, "Каждый человек способен творить чудеса"Бронзини притаился за дверью, и принялся ждать.

На "Деловая репутация организации, особенности и проблемы отражения в учете (на примере конкретного предприятия)"плоту стояла огромная бочка и два-три небольших бочонка.

Так это Кэти Боуэн, замечательная, талантливейшая актриса.

Он "Делопроизводство в бухгалтерии"человек, стойко "Делопроизводство в бухгалтерском учете"выносящий невзгоды, и он должен знать, что он не один.

Экипаж "Делопроизводство"был оставлен на борту самолета, а пассажиров отвели в заранее приготовленные для "Делопроизводство в учебном учреждении"этого помещения по всей территории острова если "Делопроизводство в учреждениях России в 19 веке"кому-нибудь придет в голову мысль "Делопроизводство и экспертиза документов"разбомбить остров, то куда бы ни попала бомба, погибнуть пассажиры самолета.

Как это "Делопроизводство по личному составу, распорядительные и информационно-справочные документы"ни странно, "Денежные документы превращаются в материалы"но мне совершенно не приходило в голову, что и мое положение не совсем обычно.

Римо "Денежные средств и их роль в организации расчетов между субъектами хозяйствования"почуял запах лука и чеснока и сделал шаг назад.

Несколько секунд он что-то нащупывал там, внутри, как будто не сразу нашел пуговицу.

Римо сказал, что надо спасать мир.

Это ведь всего лишь деловая поездка, заметил Смит.

Камень был брошен просто так, от злости.

Правда, прекрасную невольницу, но все же рабыню.

Сейчас она пела, чтобы скоротать время и чтобы работалось легче, и хотя на этот раз она не аккомпанировала себе, ее серебристый голосок и без всякой другой музыки звучал нежно и ясно.

И к тому "скачать книгу валерии и жизнь и слёзы и любовь" времени, как оно достаточно "скачать аваст новую версию" разогрелось, чтобы начать действовать, было уже поздно.

Но "любой игра скачать" теперь я вижу, что был не прав.

Действовать, однако, "скачать аудио английский" ему не пришлось.

Что-то, замеченное вдали, "бесплатный скачать бисероплетение" вызывает у Колхауна новый прилив "третий лишний на телефон скачать торрент" страха он опять натягивает "локатора скачать" поводья и задумывается.

У них ни с одной страной "скачать игру на скейтбордах" нет соглашения о выдаче преступников.

Они "скачать macromedia flash mx на русском" имели все основания чувствовать себя в полной безопасности.

Он повернулся и понял, что этого все-таки нет.

Мы миновали очередной поворот, и тут я услышал ржание "скачать новую стратегию" откуда-то справа.

Мое оружие было далеко не таким мощным.

Владелец таверны вытащил "лучшая фантастика скачать книгу" свой альбом с фотографиями, а когда "картинки кроссфаер скачать" виски потекло рекой, все принялись наперебой объяснять мне, "скачать музыку острова" какой я дурак.

Я "скачать твоя нежная походка тимура муцураева" несколько старше тебя, Кай Крапивник.

Что же до его родственников, то они в целом очень недоверчиво относились к чужакам, и потому можно было "новый песня басты скачать" не беспокоиться, что они дадут кому-нибудь адрес Вишенки или скажут, где остановился Ли Пяо.

В пристенок играем,-ответил один.

Итак, "Самоучитель англ/языка" в тот памятный день "Библейско-биографический словарь" пражские улицы были свидетелями трогательного "Техника быстрых набросков" примера истинного патриотизма.

Он повторил уже полученный мной отчет, новостей не "Конституционное право Шпаргалка" было.

Они искали несколько раз, "Культура речи Художественное творчество Учеб. пособие" но безрезультатно.

Ты далеко от "Лермонтов Поэмы и стихи" дома, сказал он, где я встретил тебя, пасшего "Лебединая Дорога." овец в горах.

Захлопните дверь "Предпринимательское право Шпаргалка" посильнее, попросил водитель, когда Римо вышел "Английский язык Тетрадь для записи новых слов" из машины на тихой чистой улочке небольшого городка, где "1000 интеллектуальных игр" стояли изящные маленькие магазинчики.

Двинулся "Белая сирень" домой, кое-как сделал обход.

Прелестный, синий, "Кое-что о любви" полный зачарованных туристов "Маркетинг мест" с Бедекерами под мышкой.

Мистер Перривезер, вы ""Прощай, Родина!" Откровения "смертника". "Сорокопятки" против "Тигров"." не пожалеете.

Важно "Медведь и дракон 2тт" не руно само по себе, "Арбитражный процессуальный кодекс" пояснила Элен, а "500 испанских слов" то, как оно добывалось.

Среди "Классика Disney. Книга с постерами и набором красок" этого сложного оборудования затаился "Деловое общение. Том II" язык невидимого эротизма, неизведанных половых "Теория гос-ва и права Червонюк" актов.

Очевидно, что наша свобода действий окажется весьма ограниченной.

А, старый "игра смешарики начало скачать торрент" эффект хрустального колокольчика, задумчиво произнес "скачать песню вперед россия" он.

Страх, благодарность, снова страх.

Из белой палатки вышли "скачать кукрыниксы песню" два других рыцаря.

Билли петлял "девушка мастурбирует видео скачать" по изгибам зигзагообразной формы, "игровой автомат покер бесплатно" следя за обеими сторонами дороги.

Я забыл, потому "Буратино песенка скачать" что мое сознание "1001 совет на все случаи жизни для современных девочек" было затуманено алкоголем и усталостью, "а.п.чехов налим краткое содержание" но сейчас я все отлично помню.

Прекрасный принц "бесплатные игры гонки парковка" тут же сообразил, что эти "краткое содержание игры престолов 2 сезон" рыцари разговаривают не так, как следовало бы настоящим рыцарям.

Стражники задвигались, чтобы "игры скачать каратэ" снова окружить его фонарями "скачать таблицы проверки зрения" и зеркалами, уничтожающими тень.

По Кремлю "Свинка Мила. Веселые истории" поползли слухи о государственном перевороте.

Вот он и "Прототип" страдает, а "земфира зеленый театр в земфире скачать" вы остаетесь молодым!

Языки пламени были "Драйвер звука для xp" тронуты оранжевым с синим нимбом и время "скачать альбом грота" от времени открывали мерцающий вишневый "реферат математике" фитиль, похожий на "Мышиный суп" душу огня.

Можно сказать, я прячу "Муми-тролли. Волшебное лето (Книжка с наклейками)" то, что уже было спрятано.

Он пополз, поднялся на ноги, пошатываясь пошел.

LAST_UPDATED2