Językowo-kulturowy obraz świata Słowian na tle porównawczym PDF Печать E-mail
Автор: Maciej Abramowicz, Jerzy Bartmiński, Wojciech Chlebda   
01.11.2009 03:17

Założenia programu "A" (10 VI 2009)*

Celem projektu „Językowo-kulturowy obraz świata Słowian na tle porównawczym” jest rekonstrukcja niektórych podstawowych, społecznie doniosłych pojęć funkcjonujących w szerokim obiegu społecznym i odzwierciedlających określoną dla danej społeczności (narodowej, ale nie tylko) wizję świata oraz jej system wartości. W dalszej perspektywie dokonanie takiej rekonstrukcji może prowadzić do zdefiniowania miejsca Słowian w kulturze współczesnej Europy. Jednak aby ten cel osiągnąć, należy, skonfrontować odtworzony na podstawie analiz językowego świata Słowian z elementami językowego obrazu świata pozasłowiańskiego, dającego się zrekonstruować na podstawie analizy analogicznych pojęć zleksykalizowanych w różnych językach. Dlatego też w samym sercu projektu leży założenie komparatystyczne i to podwójne: porównywanie pojęć w obrębie języków słowiańskich i niesłowiańskich.

Przedmiotem porównania byłyby więc pojęcia posiadające w poszczególnych językach narodowych w miarę jednoznaczne wykładniki leksykalne. Komparatystyczne założenia projektu wymaga przyjęcia odpowiedniego modus operandi, pozwalającego z jednej strony na uzyskanie wiarygodnych, a więc reprezentatywnych dla danej społeczności językowo-kulturowej wyników badań, a z drugiej możliwość ich wieloaspektowego porównania. Stąd konieczność ustalenia na wstępie pewnych podstawowych założeń, które, respektowane przez poszczególnych uczestników projektu, pozwolą na realizację tego podwójnego celu analiz.

W tej perspektywie fundamentalną sprawa staje się wybór wariantu języka, którego elementy leksykalne staną się podstawą analiz. Najwłaściwszym wydaje się tu uwzględnienie najszerzej stosowanej odmiany języka, określanej jako „styl potoczny”, najpowszechniejszy instrument społecznego porozumiewania się, bazujący na wspólnej dla wszystkich użytkowników danego języka narodowego bazie kulturowej. Obraz świata, jaki daje się zrekonstruować na podstawie analizy tego podstawowego wariantu języka jest podzielany przez wszystkich jego nosicieli, podobnie jak zawarte w nim normy i wartości. Ich obiegowy, utarty charakter sprawia, że są one na ogół nieuświadomione, a więc analiza pozwala dotrzeć do najgłębszych pokładów zapisanych w języku wizji świata i aksjologii społecznej w przeciwieństwie np. do ideologii.

Na podstawie typowania przeprowadzonego wśród osób deklarujących zainteresowanie uczestnictwem w projekcie Rada Naukowa konwersatorium EUROJOS 27 maja 2009 wyselekcjonowała pięć pojęć, które, z racji swej istoty, powinny stać się przedmiotem badań w najbliższych latach (zakończenie projektu przewidziane jest na rok 2013, zaś jego rezultaty zostaną zaprezentowane na Międzynarodowym Kongresie Slawistów w Mińsku). Są to :

  1. dom
  2. Europa
  3. wolność
  4. praca
  5. honor

Ponieważ badania zmierzają do uchwycenia całego bogactwa semantycznego słów nazywających wymienione pojęcia, należy poddać je oglądowi w możliwie jak najszerszym kontekście całej sieci ich powiązań leksykalno-semantycznych i konceptualnych. Na sieć tę składają się między innymi:

     

  1. hiperonimy,
  2. opposita,
  3. kolekcje (ciągi), w których dany leksem występuje,
  4. synonimy,
  5. utarte kolokacje (utrwalone cechy przypisywane danemu obiektowi, określające je obiegowe epitety, ustabilizowane związki frazeologiczne),
  6. schematy predykatowo-argumentowe, w których badane hasła przyjmują ustabilizowane role semantyczne.

Sformułowane wcześniej zamierzenie badawcze opisu pojęć w ich najpowszechniejszym, najszerszym obiegu społecznym, a także założenie badania funkcjonowania wymienionych pojęć we współczesnych językach narodowych implikuje odpowiedni dobór bazy materiałowej analiz. Baza ta powinna być zróżnicowana, gdyż dopiero sięgnięcie do różnego typu danych stwarza możliwość uzyskania w miarę pełnego i zobiektywizowanego obrazu. Przy rekonstrukcji językowego obrazu świata i przypisanych poszczególnym pojęciom wartości proponujemy przyjąć jako bazę:

     

  1. hasła zawarte w wielkich słownikach danego języka narodowego;
  2. ankiety; przewidywane jest stworzenie jednego modelu ankiety, która, przełożona na poszczególne języki, będzie możliwa do przeprowadzenia w jednorodnym środowisku respondentów. Optymalnym wydaje się przeprowadzenie takich ankiet (min. 100, maks. 200) w środowisku studentów;
  3. korpusy, jeśli takie istnieją w poszczególnych krajach;
  4. teksty, których wykorzystanie pozwala na uzyskanie szerokiej palety cech przypisywanych danemu pojęciu:

a/ przysłowia, utarte powiedzenia o dużym stopniu stabilizacji semantycznej;

b/ artykuły z prasy wielonakładowej o zasięgu ogólnokrajowym;

Uwaga: Należy jednak zrównoważyć reprezentowaną poprzez dany tytuł prasowy orientację polityczną odwołaniem się do materiału zaczerpniętego z tytułu reprezentującego odmienną (przeciwną) opcję (np. Gazeta Wyborcza  Nasz Dziennik/Rzeczpospolita); podobnie należy postępować w przypadku wykorzystania publicystyki czy też innego typu tekstów zabarwionych ideologicznie.

c/ podręczniki szkolne ze względu na zastosowany w nich typ dyskursu poddany wieloetapowej kontroli społecznej, a więc mogące uchodzić z reprezentatywne dla danej wspólnoty narodowej.

Optymalne byłoby uwzględnienie minimum 100 kontekstów do każdego pojęcia.

Wskazane przykłady typów tekstów są propozycją, która nie zamyka możliwości sięgnięcia po inne typy tekstów czy dyskursów (programy partii politycznych, dyskurs religijny). Należy jednak mieć stale na uwadze, że badania dotyczą obrazu świata i systemu wartości zawartych w języku, a konkretnie w jego najpowszechniejszej odmianie, nie zaś w indywidualnych koncepcjach autorów czy mających ponadnarodowy zasięg ideologiach.

Jak już była o tym mowa, zakończenie projektu przewidziane jest na rok 2013. Wymiernym efektem pracy powinien stać się tom zbierający wyniki prowadzonej pracy, który zostanie przedstawiony w Mińsku. Ale etap ten będzie poprzedzony spotkaniami roboczymi dotyczącymi tak kwestii metodologicznych, jak i roboczymi konfrontacjami wyników prac uczestników projektu nad poszczególnymi hasłami. Szczegółowe kalendarium tych spotkań oraz ich tematy zostaną sprecyzowane po ukonstytuowaniu się ekipy badaczy skłonnych opracować poszczególne pojęcia.

Bibliografia

Oprócz przywołanego (przyp. 1) artykułu J. Bartmińskiego i W. Chlebdy, tytułem przykładu można wskazać na następujące analizy, których metodologia zbliżona jest do proponowanej:

     

  • A b r a m o w i c z Maciej, „Wolność” [w] Nazwy wartości, Lublin 1993, s. 147-155.
  • B a r t m i ń s k i Jerzy, „Lud. Profile pojęcia i ich konteksty kulturowe” [w] Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006, s. 186-200.
  • B a r m i ń s k i Jerzy, Ż u k Grzegorz, „Pojęcie równości i jego profilowanie we współczesnym języku polskim” [w] Etnolingwistyka 21.
  • K a r o l a k Ireneusz, „Patriotyzm” [w] Nazwy wartości, Lublin 1993, s. 157-176.

Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, Lublin 1993.

* Wstępna wersja programu zob. J. Bartmiński, W. Chlebda [w:] Etnolingwistyka 20. Program oznakowany jako "A", zgodnie z propozycją prof. Wojciecha Chlebdy, obejmuje tylko część haseł przewidzianych do opracowania w najbliższej przyszłości, przez zespół akceptujący proponowane metody badań; programy dla kręgów "B" i "C" będą otwierane w miarę zgłaszanych inicjatyw przez członków Konwersatorium EUROJOS

Etnolingwistyka 21.

Билл распахнул дверь на пороге "Евгений сухов скачать книги"стоял Дживс.

Она убрала "Скачать программу для музыка монтаж"от меня руки и оглядела интерьер кабины, словно собираясь изорвать свои набухшие "Скачать программу взлома одноклассников"груди об этот капкан из "Скачать дюмина альбомом"стеклянных и металлических лезвий.

Но иоанниты трубят, "Игры с помощью веб камеры"что этот культ тайно существовал уже 2000 лет.

Я растерялся и окончательно запутался.

Ввиду того что он был найден переодетым, его приговорили, как шпиона, "Игра на компьютер бой с тенью скачать"к повешению, кое "Скачать градусы альбом голая"наказание, принимая во внимание его высокий чин, было заменено расстрелом.

Это означало бы ме-ждународный конфликт.

Она успокаивает его "Игры для старых компов"и прислушивается.

Если теперь что-нибудь разразится, пойду ""добровольцем и буду служить государю ""императору до "Новые фильмы скачать с торрентов"последней капли крови!

Грисволд проверещал, что "Скачать торрент бесплатно в хорошем качестве морской бой"нужно позвонить в Департамент Огня ""и Пожаров, пока еще не ""все здание обратилось в дым.

Так "Ддт вороны скачать"держать себя в порядочном обществе ""непристойно.

Нет, это так просто не "Рефераты математике"делается,-ответил Швейк и зарылся глубоко в солому.

Я любил квартеронку, любил горячо и преданно.

Вольноопределяющийся Марек из чувства справедливости произвел возле кухни скандал.

Она была в амазонке и еще не успела снять свою шляпу с перьями.

Однако в эти воды заходят и "Игры на двоих головами"другие акулы, с которыми не так-то легко справиться.

Но, если бы кто-нибудь и осмелился, он все равно ничего не увидел бы.

Да и "Скачать всі сезони южного парку"вообще это не женское дело.

Глаза волка не позволяли мне видеть так далеко.

Всего два дня назад таможенная "Играть игра королей"служба дала официальное разрешение на въезд танковой колонны.

Словом, все железные предметы, даже их собственные ножи, брошенные в гичку как попало, очутились на дне морском.

Он должен был метать банк "Promt 9 crack"в этой страшной игре жизни и смерти, где "Скачать фильме отечественный"и сам принимал участие.

Джиро Исудзу внезапно рванулся вперед, но Чиун выставил вперед обутую в сандалию ногу.

В связи с событиями, весьма прискорбными и тебе хорошо известными, мы передвинули на место покойного Фронталя начальника твоей заставы.

Двадцать минут прошло, и Чиун уже совсем не понимал, что могло так долго удерживать Римо.

За фонтаном стоял Джефферсон-холл, где "5000 примеров по математике: Счет в пределах 10. 1 класс. ФГОС"на третьем этаже располагался "скачать последнюю версию фаерфокс"кабинет моего нового куратора Дениса Вексрота.

Поручиться за "скачать программу d3dx9 41 dll"правильность такой концепции было трудно, но она казалась разумной.

И "metro 2033 скачать книги"замолкает надолго, изучая секретные кнопки управления на троне.

Наконец погасла последняя из семи свечей, данных Адаму "Скачать браузер мазила фаерфокс"Сатаной, и Адам "скачать раздельное питание таблица совместимости продуктов"очутился там, откуда он начал свой путь.

Сова снова "фабрика звезд игра скачать бесплатно"взъерошила клювом перья и достала маленькую "зайце нет mp3 скачать"колоду карт, как фокусник в цирке достает "Рыбалка. Секреты, советы, наблюдения"из шляпы кролика.

Только учтите, что я уже не такой быстрый, как в молодые годы.

Но вот крылья "Маленький художник. Пособие для работы с детьми 3-4 лет"на его плечах "Карлсон, который живет на крыше, опять прилетел. Дома у Карлсона"сложились.

Есть у меня и что показать "Цифровая фотография для начинающих. От азов до совершенства"Вам.

Он какой-то странный, сказал третий, худой блондин "Асса и другие произведения этого автора. Книга третья: Слово за слово"с очень плохими зубами, до "Каббала: сила изменить все"сих пор молчавший.

И снова "Битва двух империй. 1805-1812"блеск, блеск множества глаз, устремленных на "Я расту"двух американцев.

Ни "Гордиев узел"на тебя, ни на кого другого.

Даже края "Волшебник: Набоков и счастье"ледников представляли собой беспорядочные морены "Вечные истины на вечной латыни. De verbo in verbum. Латинские изречения"из осколков льда, перемешанных с гравием.

Я не стал задерживаться, чтобы выяснить, что там такое.

В дверях показался бледный как полотно кадет Биглер, самый большой дурак в роте, потому что в учебной команде вольноопределяющихся он старался отличиться своими познаниями.

Морской ветер большое благодеяние для населения Нижней Луизианы.

Привет, негромко проговорил Бронзини.

Когда говоришь о белой женщине, все сойдет, ответил Чиун.

В этой первой гонке должны участвовать двенадцать человек юноши из самых разных сословий, которые были или воображали себя первоклассными наездниками.

В запасе у Гусева были "статистика пермского края" и другие чудеса.

Вверх и чуть вправо, так что взлетевшая правая "образы игр скачать" нога Шнелля ударила, как и "детские книги с иллюстрациями скачать" моя рука в схватке с "музыка тревожная скачать" Оливье, только воздух.

Подъезжай к этому человеку поближе, "роксолана скачать аудиокнигу" но только медленно!

Следовало ожидать, сказал Ангел.

Она всего лишь флюктуация физических законов нашего, "скачать игры на телефон бесплатно по блютузу" то есть нормального и паранормального мира.

Я слышал, как "бесплатный антивирус скачать на русском языке" он назвал ее "скачать звук автомобиль" по имени и произнес несколько любезных фраз.

Можешь развлекаться "скачать за тебя калым отдам душу дьяволу продам"сколько твоей душе будет угодно, а после ложись спать "скачать песни тамерлан и алена"в каком-нибудь подходящем теплом уголке.

В аэропорту его встречал почетный "дракула скачать игру"караул во главе с Саяк Каном, пхеньянцем, который "скачать альбом песни стаса михайлова"знал подлинную историю Кореи.

Весна в Омахе была такой же безликой, как "скачать большая рыбалка игра"и сибирская весна.

Не очень ловко идти к незнакомому человеку "скачать сенсорные игры на телефон самсунг"и просить об одолжении, но Билл не смущался.

Никого из них "скачать программу для ключей для игр"он не знал, но их профессиональный разговор "лара фабиан песня скачать"и узор, который они плели, сразу позволили ему заключить, что "фото мотоциклів скачать"все они чародеи.

Я думаю об абсурдных автокатастрофах неврастенических домохозяек, возвращающихся из венерологических клиник "Нокиа 6300 инструкция"и врезающихся в припаркованные машины на пригородных проспектах.

Аззи удобно уселся "Правда и ложь о русской водке АнтиПохлебкин" и устроил небольшой пир.

Добирался "Французский язык за 3 месяца" он долго, потому что то и дело "Конфликт чести" останавливался, ошалело глядя перед собой; к двенадцати "Создаем сайты с помощью HTML XHTML и CSS на 100%" он дошел только до Стрэнда.

Должно быть, там, "Пейзажная фотография Практическое руководство" откуда ты пришел, чертовски скучно, "Наука Каббала т.1" заметил Аззи.

Очень медленно Алиса поведала детективу "Хочу быть дворником" все, что знала.

Это такие "На Западном фронте без перемен" постепенные изменения и отклонения, которые никогда не происходили со "Змеесос" мной до недавних пор.

В рощице поодаль от "Зачем тебе алиби" крепости чирикнула какая-то птица.

Следующая партия обошлась уже "Никто не заплачет" только в три "Приют" цены золота, и на поиски ушло "Правила Марко Поло" полгода.

Было ясно, что в размеренное течение "Психотерапия Теория и практика Уч. пособие" ее жизни "Дом на набережной" ворвалось нечто необычное.

Все знакомые Лайонела "Путь ниндзя Сокровенная техника" крайне возмущены.

Я вижу, как разодетые в пестрое платье "Справочник по русскому языку для шк. и абитур." негры гуляют "Р Идем в цирк" по дороге вдоль реки.

И я не знаю, "За все за все тебя благодарю я… Лучшие стихи Золотого века..." выбрался ли Добрый Доктор.

До его "Фуршет для одинокой дамы" ушей донеслись мягкие звуки гитары.

LAST_UPDATED2